Изге Язма: Чыгыш
Author: Институт перевода Библии
Date: 2019-04-18T10:00:22.628900+00:00

Изге Язма

Изге Язма

1. Чыгыш
2. Сүзлек
3. Китапларның Тулы Һәм Кыскартылган Исемнәре
4. Исраилнен Унике Тармагы

5. Изге Язманың Татар Телендә Нәшер Ителгән Өлешләре

6. Географик Карталар

Кереш сүз

Хөрмәтле укучылар, сезнең игътибарга Изге Язманың хәзерге татар телендә беренче тапкыр нәшер ителгән тулы җыентыгын тәкъдим итәбез.

Изге Язма грек телендә «библиа» (китаплар) дип атала, чөнки ул 66 мөстәкыйль язмадан тора. Мәсихчеләр (христианнар) традициясендә Изге Язма төп ике зур өлешкә бүленә: Тәүрат, Зәбур, пәйгамбәрләрнең язмаларын, шигъри һәм гыйбрәтле сүзләр китапларын үз эченә алган беренче өлеш – Иске Гаһед (килешү), ә икенчесе Яңа Гаһед дип атала.

Иске Гаһедне тәшкил иткән 39 китап, күп кенә галимнәрнең фикеренчә, безнең эрага кадәр XV гасырда языла башлап, якынча бер мең ел дәвамында иҗат ителгән. Әлеге китаплар борынгы яһүд һәм өлешчә арамей телләрендә язылган. Иске Гаһед дини яктан гына түгел, ә бәлки мәдәни һәм тарихи яктан да гаять зур әһәмияткә ия булган, Аллаһы белән Исраил халкы арасындагы мөнәсәбәтләрне яктырта торган, яһүдиләр һәм мәсихчеләр өчен изге саналган борынгы китаплар тупланмасыннан гыйбарәт. Әлеге тупланманың беренче биш китабын – Тәүрат, икенче төрле «Муса пәйгамбәрнең биш китабы» дип тә йөртәләр, чөнки Үзе сайлап алган Исраил халкына Аллаһы Үзенең канун-кагыйдәләрен шушы пәйгамбәр аша иңдерә. Тәүратның беренче китабы («Яратылыш») Аллаһы Тәгаләнең боерыгы белән дөнья-галәмнең һәм андагы бар нәрсәнең, шул исәптән беренче кешеләрнең бар ителүе, барча халыкларның нәсел атасы Адәм белән нәсел анасы Һаваның, Аллаһы әмеренә буйсынмыйча, дөньяны гөнаһка кертүләре турындагы хикәяләрдән башлана. Тәүратның калган дүрт китабында исраилиләрнең дүрт йөз ел дәвамында Мисырда кичергән коллык газапларыннан котылулары, Аллаһы тарафыннан вәгъдә ителгән Кәнган җирләренә сәфәр кылулары һәм Муса пәйгамбәр аша Аллаһыдан бирелгән дин кагыйдәләре вә төп кануннар бәян ителә. Шуннан соңгы китапларда исраилиләрнең Кәнган җирен яулап алулары, аларның шундагы көнкүрешләре, Исраил патшалары алып барган сугышлар, аларның уңыш-казанышлары, җиңү-җиңелүләре турында сүз бара.

Иске Гаһед стиль-язылыш ноктасыннан төрле характердагы китапларны берләштерә. Исраил дәүләтенең юлбашчы-җитәкчеләре һәм пәйгамбәрләре, башка халыкларга бәйле вакыйгалар турында сөйләүче тарихи китаплар белән беррәттән тәнкыйди, үгет-нәсыйхәт яки киләчәккә фараз кылу рухында язылган пәйгамбәрлек китаплары да бар: аларда Исраил халкының Аллаһы юлыннан читкә тайпылуы тәнкыйтьләнә, Аллаһыга тугрылык саклау – бердәнбер дөрес юл икәнлеге раслана, алда көткән серле-шомлы вакыйгалар турында кинаяләп хәбәр ителә.

Иске Гаһедтә шулай ук Аллаһыны данлаучы мәдхияләр һәм җырлар, ялвару-догалар (Зәбур), тирән фәлсәфи уйланулар, тапкыр, хикмәтле сүзләр, үгет-нәсыйхәтләр дә («Әюб», «Сөләйман патшаның гыйбрәтле сүзләре», «Вәгазьче») урын алган.

Хәзерге ел исәбе белән, ягъни Гайсә Мәсих туган елдан санаганда, I гасырның икенче яртысында борынгы грек телендә (Рим империясе басып алган Исраилдә халыкара тел) иҗат ителгән Яңа Гаһед (Инҗил-шәриф) тупланмасы 27 китаптан тора. Анда кешелек дөньясы тарихында яңа дәверне башлап җибәргән Гайсә Мәсихнең тууы, Аның Мәсих буларак күрсәткән хезмәтләре, үлеме һәм үледән терелүе, күккә ашуы, Гайсә оештырган мәсихчеләр бердәмлегенең башлангыч чорында булып үткән вакыйгалар бәян ителә. Яңа Гаһед тупланмасының беренче дүрт китабы Гайсә Мәсихнең тормышына һәм Аның тәгълиматына багышланган. Әлеге китаплар Гайсәне үз күзләре белән күргән шәкерте Маттай, Гайсә шәкерте Петернең якын дусты Марк, Гайсә белән булган вакыйгаларның дөреслеген җентекләп тикшергән тарихчы Лүк, Гайсә белән бергә күп вакытлар уздырган һәм Аның якын дусты булган Яхъя тарафыннан иҗат ителгән. Лүк калдырган икенче язмада («Рәсүлләрнең эшләре») Гайсә Мәсих күккә ашканнан соңгы вакыйгалар – Аның шәкертләренә Изге Рухның иңүе, алар кылган могҗизалар, Гайсә турындагы куанычлы хәбәрнең мәҗүси халыклар арасында таралуы һәм Аңа иман китерүчеләрнең артканнан-артуы турында сүз бара. Яңа Гаһедтә шулай ук Паул һәм башка рәсүлләр язган хатлар да урын алган. Аларның эчтәлеген дини үгет-нәсыйхәтләр, чын мәсихчегә хас яшәү кагыйдәләре тәшкил итә. Бу үгет-нәсыйхәтләр вә кагыйдәләр бүгенге көндә дә үзенең тәрбияви әһәмиятен югалтмаган. Яңа Гаһеднең соңгы кисәгендә – «Ачылыш» китабында – Яхъя, образлы тел кулланып, Гайсәнең җиргә икенче тапкыр килүен, дөньяның хөкем ителүен һәм ахырда булачак вакыйгаларны тасвирлый.

Изге Язманың тулы җыентыгы бүгенге көндә биш йөзләп телгә, ә аның кайбер өлешләре якынча ике мең телгә тәрҗемә ителгән. Изге Язманы татар теленә тәрҗемә итү 1970 нче еллар уртасыда Изге Китапны тәрҗемә итү институты (ИПБ) тарафыннан башланды, һәм шушы эшнең нәтиҗәсе буларак 1986 нчы елда Инҗилнең беренче биш китабын тәшкил иткән «Яхшы хәбәр» дип исемләнгән китап басылып чыкты. 1990 нчы елларда әлеге эшкә тәрҗемәчеләрнең яңа төркеме җәлеп ителде. Татар телендәге әлеге китапны тәрҗемә итүдә һәм басмага әзерләүдә Изге Китапны тәрҗемә итү институтыннан тыш, «SIL» халыкара оешмасы, «Берләшкән Изге Китап җәмгыятьләре» (UBS), татар язучылары, Татарстан китап нәшрияты мөхәррирләре, галим филологлар, Татарстан фәннәр академиясе Тел, әдәбият һәм сәнгать институты (ИЯЛИ) хезмәткәрләре һәм Казан дәүләт университеты (КФУ) укытучылары катнашты.

Тәрҗемәчеләр, мөхәррирләр, шулай ук дин гыйлеме һәм борынгы яһүд, грек теле белгечләре текст белән эшләгәндә аның төп нөсхәгә мәгънәви яктан тәңгәл килүен һәм шул ук вакытта аңлаешлы булуын максат итеп куйдылар. Төп нөсхә дигәндә, халыкара танылган басмалар – яһүд телендәге Biblia Hebraica Stuttgartensia һәм грек телендәге Novum Testamentum Graece (Nestle-Aland) күздә тотыла. Татар текстында башка борынгы чыганакларга нигезләнеп эшләнгән урыннар да бар. Андый очракта, мөһим саналган урыннарда, шул турыда искәрмәләр китерелә.

Әлеге басмада очраган кеше исемнәре һәм урын-төбәк атамалары төп нөсхәдә (Иске Гаһедтә – борынгы яһүд телендә, Яңа Гаһедтә – борынгы грек телендә) яңгыраганча – тартык авазлар үзгәрешсез калып, сузык авазлар татарчага якынайтып алынды. Текстта татар теленә гарәп чыганакларыннан кергән һәм халыкта киң таралу тапкан Ибраһим, Ягъкуб, Йосыф кебек татар исемнәре дә очрый. Аллаһыга һәм Гайсәгә бәйләнешле алмашлыклар зур хәрефтән язылды.

Китап ахырында сүзлек (андагы сүзләр текстта кечкенә «с» хәрефе белән тамгаланды), географик карталар, шулай ук Изге Язманың татар телендә моңарчы нәшер ителгән аерым өлешләре турындагы мәгълүмат белән танышырга мөмкин.

Татар телендәге әлеге басма ИЯЛИ һәм КФУ галимнәре тарафыннан рецензияләнеп, Россия фәннәр академиясе Тел белеме институтының уңай бәясен алды һәм рәсми рәвештә расланды. Татарстан митрополиясе дә китапка югары бәя бирде.

Изге Язма җыентыгы, бөек әдәби-тарихи мирас булып кына калмыйча, Аллаһы Тәгалә барлыкка китергән һәммә нәрсәнең – бөтен дөньяның, кешелекнең серләрен ачып бирә, Аллаһының табигатен, Аның күп нәрсәгә карата мөнәсәбәтен күрсәтә. Шуңа күрә һәр кешенең, әлеге китапны укып, Аллаһы Тәгаләнең асылына төшенү, үз тормышына карата Аллаһының ихтыярын белү мөмкинлеге бар.

Изге Китапны тәрҗемә итү институты, әлеге басма белән эшләгән барлык кешеләргә үзенең олы рәхмәтен белдереп, Изге Язманың татар телендәге беренче тулы тәрҗемәсе укучыларда кызыксыну уятыр, һәм аларда илаһи тарих белән якынрак танышу теләге туар дигән өметтә кала.

Изге Китапны тәрҗемә итү институты

Чыгыш

Чыгыш

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34
- 35
- 36
- 37
- 38
- 39
- 40

1

Җәберләнгән исраилиләр Мисырда

1^1Мисырга Ягъкуб үзенең угыллары һәм аларның гаиләләре белән күченеп килә. Ягъкуб угылларының исемнәре түбәндәгечә: 2Рубин, Шимун, Леви, Яһүдә, 3Исәсхәр, Зәбулун, Беньямин, 4Дан, Нәптали, Гәд һәм Ашер+. 5Ягъкубның нәсел варислары җитмеш кеше исәпләнеп, углы Йосыф бу вакытта инде Мисырда яши иде+. 6Соңрак Йосыф үзе, аның барча ир туганнары һәм әлеге буынның барлык кешеләре дә үлеп бетә, 7ә исраилиләр үрчеп-ишәеп, аларның саны артканнан-арта бара. Шул рәвешле, алар бөтен Мисыр җире буйлап таралалар.

8Вакытлар үтеп, Мисыр тәхетенә Йосыф турында берни белмәүче патша килә+. 9Үзенең халкына ул болай дип әйтә:

– Карагыз, исраилиләр бездән күбрәк тә һәм безгә караганда көчлерәк тә! 10Безгә, бик әйбәт уйлап, алар белән нәрсәдер эшләргә кирәк. Югыйсә исраилиләр, тагын да ишәеп, яу-фәлән булган очракта, дошманнарыбызга кушылып, безгә каршы сугышырга һәм бездән аерылып китәргә мөмкиннәр.

11Шуңа күрә мисырлылар, исраилиләрне авыр эш белән интектерү максатыннан, алар өстеннән назыйрлар билгеләделәр һәм, фиргавенгә мал-мөлкәт туплау өчен, Питом һәм Рәмесес шәһәрләрен төзергә мәҗбүр иттеләр+. 12Әмма мисырлылар исраилиләрне нинди генә авырлыкларга дучар итсәләр дә, тегеләр артканнан-арта гына бардылар һәм ил буйлап һаман күбрәк таралдылар. Мисырлылар исраилиләрдән тагын да ныграк курка башладылар, 13шуңа күрә, һич кызганмыйча, аларны эшләргә мәҗбүр иттеләр. 14Мисырлылар, алардан балчык издереп, кирпеч суктырып, кырлардагы бөтен эшләрен эшләтеп, тормышларын аяныч хәлгә төшерделәр – исраилиләр нинди генә эштә булмасын, аларга карата миһербансыз кыландылар.

15Шифра һәм Пуга исемле гыйбри[*] кендек әбиләренә Мисыр патшасы болай диде:

16– Гыйбри хатын-кызларга бала табарга ярдәм иткәндә, яңа туган сабыйның нинди җенестән булуын карагыз: ир бала булса – үтерегез, кыз бала туса – калдырыгыз!

17Әмма кендек әбиләре Аллаһыдан курка һәм Аны хөрмәт итә иделәр, шуңа күрә Мисыр патшасы әмерен тыңламадылар – ир балаларны исән калдыра бардылар. 18Мисыр патшасы, кендек әбиләрен үз янына чакыртып:

– Ни өчен сез болай эшлисез? Ни өчен яңа туган ир балаларны исән калдырасыз? – дип сорады.

19Кендек әбиләре фиргавенгә:

– Гыйбри хатын-кызлар Мисыр хатын-кызлары кебек түгел, алар тазалар һәм, без барып җиткәндә, балаларын инде тудырган булалар, – дип җавап кайтардылар.

20-21Кендек әбиләре Аллаһыдан курыкканга һәм Аны хөрмәт иткәнгә күрә, Ул аларга игелек күрсәтте – гаиләле итте. Исраилиләр исә артканнан-арта барды.

22Ахыр чиктә, фиргавен үзенең барлык халкына әмер бирде:

– Гыйбриләрнең яңа туган ир балаларын Нил елгасына ташлагыз, ә кыз балаларын исән калдырыгыз.

2

Мусаның тууы

2^1Леви ыругыннан булган бер ир шул ук ыругтан бер хатынга өйләнде+. 2Хатын, балага узып, ир бала тапты һәм, матурлыгына сокланып, аны өч ай яшереп асрады. 3Алга таба да баласын яшереп тоту мөмкин булмагач, ул, камыш кәрзин алып, аны сумала белән сылады да шуңа сабыен салды, аннары кәрзинне елга буендагы камышлар арасына куйды. 4Сабыйның апасы исә, аның белән нәрсә булыр икән дип, ерактан күзәтеп торды.

5Бераздан фиргавен кызы елгага су коенырга килде, ә аңа хезмәт күрсәтүче хатын-кызлар яр буенда йөреп тордылар. Кыз, камыш арасындагы кәрзинне күреп, бер хезмәтчесенә аны алып килергә кушты. 6Кәрзинне ачуга, фиргавен кызы, анда елап яткан сабыйны күреп, аны бик кызганды.

– Бу – гыйбри бала, – диде ул.

7Сабыйның апасы, фиргавен кызы янына килеп:

– Сабыйны күкрәк сөте белән туендырырга һәм аны тәрбияләргә берәр гыйбри хатынны табып китеримме? – дип сорады.

8– Бар, китер, – диде фиргавен кызы.

Сабыйның апасы китте һәм баланың анасын алып килде.

9– Бу сабыйны ал да миңа аны имезеп үстереп бир, – диде фиргавен кызы. – Мин сиңа түләрмен.

Хатын, баланы үзенә алып, аны карады-бакты. 10Бала үсә төшкәч, ул аны фиргавен кызына бирде; ә кыз исә аны үз баласы кебек кабул итте. Ул аңа Муса[*] дигән исем кушты һәм әйтте:

– Чөнки мин баланы судан үзем тартып чыгардым, – диде.

Мусаның Мидьянга качуы

11Үсеп җиткәч, Муса бервакыт үз халкы арасына чыкты һәм аның авыр хезмәт башкаруын күрде. Шунда ул бер мисырлының үз халкы кешесен – гыйбрине кыйнавын күреп алды. 12Як-ягына карады да, беркем дә юклыгын күргәч, әлеге мисырлыны, үтереп, комга күмеп куйды. 13Икенче көнне Муса ике гыйбринең сугышуын күрде. Рәнҗетүчедән сорады:

– Син нигә үзеңнең якыныңны кыйныйсың? – диде.

14Ә анысы:

– Безнең өстән сине башлык һәм хөкемче итеп куйдылармы әллә?! Мисырлыны үтергән кебек, мине дә үтерергә телисеңме? – диде.

Муса курка калды, «Минем нәрсә эшләгәнемне барысы да белә икән», – дип уйлады.

15Мусаның нәрсә эшләгәнен белгәч, фиргавен аны үтертергә теләде, ә Муса исә, фиргавеннән качып, Мидьян җиренә юл тотты. Анда ул бер кое янына килеп утырды. 16Мидьянда бер каһиннең[*] җиде кызы бар иде; алар, аталарының сарыкларын сугару өчен, әлеге кое янына килделәр дә улакларга су тутырдылар. 17Әмма берничә көтүче, килеп, кызларны куып җибәрде. Муса исә, урыныннан торып, кызларны яклап чыкты һәм аларның терлекләренә су эчерде. 18Кызлар өйләренә кайткач, аталары Регуил алардан:

– Нигә бүген иртә кайттыгыз? – дип сорады+.

19Кызлары аңа:

– Көтүчеләр безне куарга теләгән иде, әмма ниндидер бер мисырлы яклап калды, хәтта безгә су алып бирде һәм сарыкларыбызга эчерде, – дип җавап кайтарды.

20Кызларына Регуил:

– Кайда ул кеше? Сез аны нишләп калдырдыгыз? Чакырыгыз, безнең белән бергә ашап алсын, – диде.

21Муса бу кешедә калырга риза булды, һәм Регуил үзенең Сиппора исемле кызын Мусага кияүгә бирде. 22Сиппора, балага узып, ир бала тапты, һәм Муса аңа Гершом[*] дигән исем бирде. Шушы чит-ят җирдә үзе килмешәк булганга күрә, углын ул шулай атады.

23Күп вакытлар узды. Мисыр патшасы үлде, ә исраилиләр авыр эштән зар еладылар, сыкрандылар. Аларның фөрьядлары[*] Аллаһыга барып иреште. 24Аллаһы аларның сыкрануларын ишетте һәм Ибраһим, Исхак, Ягъкуб белән төзегән килешүен исенә төшерде –+
25Исраил халкының газап чигүен күреп, аларны кызганды+.

3

Аллаһының Мусаны чакыруы

3^1Муса үзенең кайнатасы – Мидьян каһине Итероның[*] вак терлекләрен көтә иде. Бервакыт ул, сарыкларын чүлгә алып китеп, Аллаһы тавы Хореб[*] янына килеп чыкты+. 2Шунда янып торган күгән куагы эчендә аның алдында Раббы фәрештәсе пәйда булды. Муса куакның януын, әмма һич янып бетмәвен күрде. 3Шулчак ул: «Ни өчен куак дөрләп яна, әмма янып бетми? Мин бу сәер күренешне якынрак барып карыйм әле», – дип уйлады.

4Раббы, Мусаның куакны карарга килүен күреп, куак арасыннан аңа:

– Муса! Муса! – дип эндәште.

– Мин мондамын, – дип җавап кайтарды Муса.

5– Якын килмә, – диде Аллаһы, – аяк киемеңне сал, чөнки син басып торган урын – изгедер+. 6Мин – синең ата-бабаларыңның Алласымын; Ибраһим, Исхак һәм Ягъкубның Алласы!

Муса, Аллаһыга карарга куркып, йөзен каплады+.

7Раббы әйтте:

– Халкымның Мисырда газап чигүен күрдем, назыйрларның җәбереннән ничек сыкрануын ишеттем. Мин әлеге халыкның ачы кайгысын беләм. 8Шуңа күрә аны мисырлылар коллыгыннан азат итәргә дип иңдем: әлеге халыкны Мин, шул җирдән алып чыгып, иркен һәм уңдырышлы, сөт вә бал агып торган якларга алып барачакмын. Анда төрле халыклар: кәнганиләр, хиттиләр, амориләр, фәризиләр, хиввиләр һәм явүсиләр яши+. 9Әйе, Исраил халкының ялваруы Миңа иреште, шулай ук мисырлыларның аларны ничек изүен дә күрдем+. 10Менә Мин хәзер сине фиргавен янына җибәрәм. Бар һәм Минем халкымны – Исраил халкын – Мисыр җиреннән алып чык!

11Муса исә Аллаһыга болай диде:

– Фиргавен янына барып, Исраил халкын Мисыр җиреннән алып чыгарга мин кем соң?!

12– Мин синең янәшәңдә булырмын! – диде Аллаһы. – Сине Мин җибәргәннең исбаты шул булыр: халыкны Мисыр җиреннән алып чыккач, сез, бу тауга килеп, Миңа табынырсыз!+

13Муса исә:

– Әгәр мин, барып, Исраил халкына: «Мине сезнең ата-бабаларыгызның Алласы җибәрде», – дисәм, ә алар миннән: «Аның исеме ничек соң?» – дип сораса, мин нәрсә дип җавап кайтарырмын? – диде.

14Аллаһы Мусага болай дип җавап бирде:

– Мин – Мәңге Булучы[*]. Исраил халкына: «Сезнең янга мине Мәңге Булучы җибәрде», – дип әйт+.

15Мусага Аллаһы тагын болай диде:

– Исраилиләргә әйт: «Сезнең ата-бабаларыгызның Раббы Алласы – Ибраһим, Исхак һәм Ягъкубның Алласы – мине сезнең янга җибәрде». Минем исемем мәңгегә шушы булыр, һәм Мине буыннан-буынга шушы исем белән белерләр!

16Бар, Исраил өлкәннәрен җый һәм аларга тапшыр: «Сезнең ата-бабаларыгызның Раббы Алласы – Ибраһим, Исхак һәм Ягъкубның Алласы – минем алда пәйда булды һәм: „Мисырда сезнең белән ни-нәрсә эшләүләрен күреп, 17Мин сезне Мисыр коллыгыннан алып чыгарга, кәнганиләр, хиттиләр, амориләр, фәризиләр, хиввиләр һәм явүсиләр яшәгән, сөт вә бал агып торган җиргә алып барырга булдым“, – дип әйтте».

18Өлкәннәр сине тыңларлар һәм синең белән Мисыр патшасы янына барырлар. Сез аңа әйтерсез: «Безгә Раббы, гыйбриләр Алласы күренде. Раббы Аллабызга корбаннар китерү өчен, безгә, зинһар, өч көнлек сәфәргә чүлгә чыгарга рөхсәт ит».

19Мисыр патшасының сезгә китәргә рөхсәт итмәячәген Мин беләм; әгәр бер кодрәтле кул аны мәҗбүр итмәсә, сез китмәячәксез. 20Үземнең кодрәтем белән могҗизалар кылып, мисырлыларны Мин тар-мар итәрмен. Шуннан соң Мисыр патшасы сезгә китәргә рөхсәт итәр+. 21Мин мисырлылар күңелендә Исраил халкына карата кызгану хисе уятырмын, һәм сез Мисырдан буш кул белән китмәячәксез+. 22Барлык Исраил хатын-кызлары мисырлы күршеләреннән, шулай ук янәшә йортларда яшәүче башка хатын-кызлардан алтын-көмеш һәм кием-салым сорар. Сез бу бүләкләрне үзегезнең угылларыгызга һәм кызларыгызга кидерерсез. Сез шул рәвешле мисырлыларны талап китәрсез.

4

Аллаһының Мусага дәлилләр китерүе

4^1Шунда Муса:

– Әгәр Исраил халкы миңа ышанмаса, сүземне тыңламаса, «Раббы синең алда пәйда булмады» дисә, нәрсә эшләрмен? – дип сорады.

2Раббы Мусадан:

– Синең кулыңда нәрсә ул? – дип сорады.

– Юл таягым, – дип җавап кайтарды Муса.

3– Таягыңны җиргә ташла, – диде Раббы.

Мусаның таякны җиргә ташлавы булды, таяк шундук еланга әверелде. Муса еланнан читкә сикерде, 4ләкин Раббы аңа:

– Кулыңны суз да еланны койрыгыннан тотып ал, – диде.

Мусаның, кулын сузып, еланны койрыгыннан тотып алуы булды, елан аның кулында шундук янә таякка әверелде. 5Раббы әйтте:

– Менә шулай эшлә, шул чагында кешеләр ата-бабалары Раббы Алласының, Ибраһим, Исхак һәм Ягъкуб Алласының, синең алда пәйда булуына ышанырлар.

6Раббы Мусага тагын шуны әйтте:

– Кулыңны куеныңа тык.

Муса кулын япанчасы астына тыкты. Ә инде кире чыгарганда, кулы йогышлы тире авыруыннан кардай агарган иде.

7– Хәзер кулыңны яңадан куеныңа тык, – диде Раббы, һәм Муса янә кулын куенына тыкты, ә кулын кире алганда, тәненең башка урыннары кебек, ул сәп-сәламәт иде. 8Аннары Раббы:

– Әгәр кешеләр беренче могҗизага ышанмасалар, икенче могҗизаны күрсәткәч ышанырлар, – диде. – 9Әгәр инде ике могҗизага да ышанмасалар һәм сине тыңламасалар, Нил елгасыннан бераз су ал да җиргә түк; җиргә тиюгә, су шундук канга әверелер.

10Әмма Муса Раббыга әйтте:

– И Хуҗа-Хакимем! Мин элек тә матур итеп сөйләми идем, хәзер дә, Син Үзеңнең колың белән сөйләшеп торганда да шулай. Мин тотлыгучан һәм сакаумын+.

11Раббы аңа әйтте:

– Кешегә телне кем бирә?! Кешене кем телсез яки чукрак ясый ала?! Кешене кем сукыр яисә күзле итә?! Мин, Раббы, түгелме?!+
12Хәзер бар; син сөйләгәндә, Мин сиңа ярдәм итәрмен һәм нәрсә әйтергә кирәклегенә өйрәтермен.

13Муса исә Раббыга:

– Әй Хуҗа-Хакимем, зинһар өчен, башка берәүне җибәр! – диде.

14Шулчак Раббы ачуланып әйтте:

– Леви ыругыннан Һарун синең туганың түгелме?! Мин аның сүзгә оста икәнен беләм. Ул инде сине каршыларга чыкты һәм сине күрүенә шат булыр. 15Һарунга син нәрсә сөйләргә кирәклеген әйтерсең. Нәрсә сөйләргә кирәклеген Мин сезгә әйтермен һәм нәрсә эшләргә икәнен өйрәтермен. 16Һарун исә синең урыныңа халык белән сөйләшер. Ул – синең авызың, ә син аның өчен Аллаһы кебек булырсың. 17Кешеләргә могҗизалар күрсәтү өчен, үзең белән юл таягыңны ал.

Мусаның Мисырга әйләнеп кайтуы

18Муса, үзенең кайнатасы Итеро янына кайтып, аңа:

– Зинһар, миңа Мисырга кайтырга рөхсәт бир, анда минем туганнарым исән-сау микән, шуны беләсем килә, – диде.

– Бар, имин йөр! – диде Итеро.

19Муса әле Мидьянда чакта ук Раббы аңа:

– Мисырга кайт, сине үтерергә теләгән барча кешеләр инде үлделәр, – дигән була+.

20Һәм менә Муса, хатынын һәм балаларын ишәккә утыртып, Мисырга юл тотты, Аллаһы таягын да үзе белән алды.

21Аннары Раббы Мусага әйтте:

– Мисырга кайткач, Минем кодрәтем белән тудырылган барлык могҗизаларны фиргавен алдында күрсәтергә онытма. Ә Мин аның йөрәгенә кирелек салырмын, һәм халыкка ул китәргә рөхсәт итмәс+. 22Фиргавенгә, Раббы болай дип әйтә, диген: «Исраил – Минем беренче углым;+
23Мин сиңа, углымны Миңа табынырга җибәр, дидем. Син җибәрмәдең, һәм хәзер Мин синең беренче углыңны үтерәчәкмен».

24Мисырга барганда, Муса, төн үткәрергә дип, юлда туктагач, аны Раббы очратты һәм үтерергә теләде. 25-26Ә Сиппора чакматаш пычак белән углының җенес әгъзасыннан тиресен кисеп алды да әлеге тирене Мусаның аякларына тидерде. Шуннан соң Раббы Мусаны исән калдырды. Һәм Сиппора:

– Хәзер инде син – минем кан аша киявем, – дип әйтте. (Моны ул углын сөннәткә утыртканга күрә әйтте.)

27Раббы Һарунга:

– Чүлгә Мусаны каршыларга бар, – диде.

Шуннан Һарун китте һәм Аллаһы тавында Муса белән очрашты, күрүгә, Мусаны үбеп алды. 28Муса аңа Раббы әйтергә кушкан барлык сүзләрне һәм нинди могҗизалар күрсәтергә боерганны сөйләп бирде. 29Шуннан Муса белән Һарун исраилиләрнең барлык өлкәннәрен җыйдылар. 30Раббының Мусага әйткән барлык сүзләрен Һарун халыкка җиткерде һәм алар алдында могҗизалар кылды. 31Кешеләр Муса белән Һарунга ышандылар; аларның газапларын Раббының күрүен һәм Раббының аларны кайгыртуын белгәч, исраилиләр Раббыга баш иделәр, сәҗдә кылдылар.

5

Фиргавеннең исраилиләрне җәзалавы

5^1Муса белән Һарун, фиргавен янына барып, менә нәрсә диделәр:

– Исраилнең Раббы Алласы сиңа: «Минем хөрмәткә бәйрәм ясасыннар өчен, халкыма чүлгә чыгарга рөхсәт ит», – дип әйтә.

2Фиргавен исә:

– Кем соң ул Раббы?! Нишләп әле мин аны тыңларга һәм исраилиләрне җибәрергә тиеш?! Мин Раббыны белмим һәм исраилиләргә китәргә рөхсәт итмим! – диде+.

3– Гыйбриләр Алласы безгә күренде, – дип җавап бирде Һарун белән Муса. – Зинһар, Раббы Аллабызга корбан китерү өчен, безгә өч көнлек сәфәргә чүлгә чыгарга рөхсәт ит. Әгәр моны эшләмибез икән, Ул безне үтерер: без йә берәр авырудан үләрбез, йә кылычтан һәлак булырбыз.

4Ә Мисыр патшасы:

– Муса, Һарун! Ни өчен халыкка эшләргә комачаулыйсыз? Барыгыз, эшләгез! 5Сезнең халык бик күбәйде, ә сез аларны эштән аермакчы! – дип әйтте.

6Исраилиләр өстеннән күзәтчелек итүче назыйрларга һәм җитәкчеләргә фиргавен шул көнне үк әмер бирде:

7– Элек сез, кирпеч сугу өчен, салам бирә идегез, хәзер инде саламны үзләре барып тапсыннар. 8Алар сугарга тиешле кирпеч саны элеккечә калсын, кимемәсен. Алар ялкауландылар, шуңа күрә үз Аллаларына корбан китерү өчен җибәрүемне сорыйлар. 9Күбрәк эшләргә мәҗбүр итегез, ул чагында алар эшләрләр һәм ялган сүзләрне тыңламаслар.

10Назыйрлар һәм җитәкчеләр, халык янына барып:

– Моннан соң фиргавен сезгә, кирпеч сугу өчен, салам бирмәскә карар итте; 11хәзер барыгыз, саламны үзегез табыгыз, ә кирпечне элек күпме суккан булсагыз, хәзер дә шулкадәр үк әзерләргә тиешсез, – диделәр.

12Шуннан соң исраилиләр бөтен Мисыр буйлап салам урынына камыл җыярга чыгып киттеләр. 13Назыйрлар:

– Сугылган кирпечнең күләме элеккечә, саламыгыз булган вакыттагы сыман калсын! – дип, аларны мәҗбүрләп эшләттеләр.

14Фиргавеннең назыйрлары исраилиләр арасыннан билгеләп куелган җитәкчеләрне:

– Сез хәзер кирпечне нигә элекке күләмдә сукмыйсыз? – дип кыйнадылар.

15Әлеге җитәкчеләр фиргавенгә барып зарландылар:

– Син нишләп безнең белән – үзеңнең колларың белән шулай эшлисең? 16Салам бирмисең, ә үзең элек күпме кирпеч суккан булсак, хәзер дә шулкадәр кирпеч сугуны таләп итәсең, шуның өстенә әле безне кыйныйлар. Шулай эшләп, синең кешеләр үз өстенә гаеп ала!

17Фиргавен исә:

– Сез ялкауландыгыз, эшләргә теләмисез, шуңа күрә Раббыгызга корбан китерү өчен китәргә рөхсәт сорыйсыз. 18Ә хәзер барыгыз, эшләгез! Сезгә бернинди дә салам бирмәячәкбез, элек күпме кирпеч суккан булсагыз, хәзер дә шулкадәр үк кирпеч бирергә тиешсез, – диде.

19Исраилиләрнең җитәкчеләре «Сугылган кирпечнең көндәлек күләме кимемәскә тиеш!» дигәнне ишеткәч, үзләренең бәлагә таруларын аңладылар.

20Фиргавен яныннан чыккач, алар үзләрен көтеп торучы Муса белән Һарунны очраттылар.

21– Безне фиргавен һәм аның күзәтчеләре нәфрәтенә дучар иткән өчен, Раббы сезгә җәза бирсен! Сез фиргавенне, аның хезмәтчеләрен безгә дошман ясадыгыз һәм, безне үтерү өчен, аларга кылыч тоттырдыгыз, – диделәр алар Муса белән Һарунга.

Мусаның Аллаһыга зарлануы

22Муса кабат Раббыга мөрәҗәгать итте:

– Йа Хуҗа-Хакимем, нигә Син Үз халкыңны шундый бәлагә дучар кылдың? Нәрсәгә дип мине бирегә җибәрдең+? 23Мин, фиргавенгә барып, аңа Синең исемеңнән сөйләп бирдем, һәм ул шул вакыттан бирле халыкны җәберли башлады. Син бит, халыкка ярдәм итү өчен, бернәрсә дә эшләмәдең!

6

6^1Шуннан соң Раббы Мусага әйтте:

– Фиргавен белән нәрсә эшләвемне син менә хәзер күрерсең. Мин аңа каршы Үземнең кодрәтемне юнәлтермен, һәм ул Минем халкыма китәргә рөхсәт итәчәк, хәтта үзе үк аларны куып җибәрәчәк, чөнки Мин аңа Үземнең кодрәтемне кулланырмын.

Аллаһының Мусаны кабат чакырып алуы

2Аллаһы Мусага янә әйтте:

– Мин – Раббы; 3Ибраһим, Исхак һәм Ягъкуб алдында пәйда булган Кадир Алламын, әмма әлегә алар Раббы дигән исемемне белми тордылар+. 4Моңарчы алар килмешәк булып яшәгән Кәнган җирен Мин, килешү төзеп, үзләренә биләмәгә бирергә вәгъдә иткән идем. 5Мисырлылар кол иткән Исраил халкының ыңгырашуын ишетеп, Мин әлеге килешүне искә төшердем. 6Шулай булгач, Исраил халкына әйт: «Мин – Раббы, Мин сезне мисырлыларның авыр хезмәтеннән коткарырмын, һәм сез аларның коллары булмассыз. Мин, Үземнең кодрәтем белән мисырлыларга куркыныч җәзалар җибәреп, сезне азат итәрмен. 7Сез – Минем халкым, ә Мин сезнең Аллагыз булырмын. Мисыр изүеннән азат ителгәч, Минем Раббы Аллагыз булуымны белерсез+. 8Мин сезне Ибраһим, Исхак һәм Ягъкубка бирергә ант иткән җиргә алып барачакмын һәм шул җирне сезгә биләмә итеп бирәчәкмен. Мин – Раббы»+.

9Шушы сүзләрне Муса исраилиләргә сөйләде, әмма алар аны тыңлап та тормадылар, чөнки авыр хезмәттән төшенкелеккә бирелгән иделәр. 10Шул чагында Раббы Мусага әйтте:

11– Бар, Мисыр патшасына – фиргавенгә әйт, Исраил халкына үз җиреннән китәргә рөхсәт итсен.

12Муса исә болай дип җавап кайтарды:

– Исраил халкы тыңларга теләмәгәнне, фиргавен мине тәгаен тыңларга теләмәс! Мин бит бик начар сөйлим!

13Әмма Раббы, Муса һәм Һарун белән сөйләшеп, Исраил халкын Мисыр җиреннән алып чыгар өчен, аларга Исраил халкы һәм Мисыр патшасы, ягъни фиргавен янына барырга боерды.

Муса белән Һарунның нәсел шәҗәрәсе

14Үзләренең токымнарында нәселбашлары булган кешеләр түбәндәгеләр. Исраилнең беренче углы булган Рубиннең дүрт углы: Ханох, Паллу, Хесрон һәм Кәрми. Рубиннәр токымы әнә шулардан башлана+.

15Шимунның угыллары: Емуил, Ямин, Оһад, Яхин, Сохар һәм кәнгани хатыннан туган углы Шаул. Шимуннар токымы әнә шулардан башлана+.

16Нәсел шәҗәрәсеннән күренгәнчә, Леви угылларының исемнәре: Гершон, Коһат һәм Мерари. Леви йөз дә утыз җиде ел яшәде+. 17Гершон угыллары: үзләренең нәселләре белән Либни вә Шимгый. 18Коһат угыллары: Амрам, Исһар, Хебрун һәм Уззиел. Коһат йөз дә утыз өч ел яшәде. 19Мерари угыллары: Махли белән Муши. Шәҗәрәдән күренгәнчә, болар барысы да – левиләр токымы+.

20Амрам үз атасының кыз туганы Йөхәбәдкә өйләнде; аларның угыллары: Һарун белән Муса. Амрам йөз утыз җиде ел яшәде+.

21Исһар угыллары: Корах, Непег һәм Зихри+.

22Уззиел угыллары: Мишаил, Элсафан һәм Ситри+.

23Һарун Амминадабның кызына, Нахшонның кыз туганы Элишебага өйләнде, һәм аларның Надаб, Абиһу, Элгазар һәм Итамар исемле угыллары туды+.

24Корах угыллары: Ассир, Элкана һәм Абиасаф. Корахлар токымы әнә шулардан башлана+.

25Һарунның углы Элгазар Путиелның бер кызына өйләнде, һәм аларның угыллары Пинхәс туды.

Болар – Леви токымының нәселбашлары+.

26Әлеге Һарун белән Муса – Раббы: «Исраилиләр гаскәрен йорт-гаилә буенча Мисыр җиреннән алып чыгыгыз!» – дип кушкан кешеләр. 27Алар: «Исраил халкын Мисырдан чыгар!» – дип, Мисыр патшасы, ягъни фиргавен белән сөйләшкән кешеләр.

Аллаһының Мусага биргән әмере

28Мисырда Муса белән сөйләшкән чакта, Раббы болай диде:

29– Мин – Раббы. Мин сиңа нәрсә әйтсәм, шуларның барысын да Мисыр патшасына, ягъни фиргавенгә җиткер!

30Җавабында Муса:

– Мин бит бик начар сөйлим, фиргавен мине тыңлармы? – диде.

7

7^1Раббы исә Мусага:

– Фиргавен өчен Мин сине Аллаһы кебек итәрмен, ә Һарун синең пәйгамбәрең булыр, – диде. – 2Сиңа нәрсә боерсам, барысын да туганың Һарунга әйт, ә ул, Исраил халкына бу җирдән чыгарга рөхсәт итсен өчен, фиргавенгә җиткерер. 3Мин исә фиргавенне киреләндерермен, ә соңыннан Мисырда бик күп могҗизалар тудырырмын. 4Ләкин фиргавен ул чагында да тыңларга теләмәс. Шуннан соң Мин, Үземнең кодрәтем белән мисырлылар өстенә куркыныч җәзалар җибәреп, Үз гаскәремне – халкым Исраилне Мисыр җиреннән алып чыгармын. 5Мисыр өстенә авыр кулымны сузып, Үз халкымны шуннан алып чыкканда, мисырлылар Минем Раббы булуымны белерләр.

6Раббы ничек кушса, Муса белән Һарун шулай эшләделәр. 7Алар фиргавен белән сөйләшкәндә, Муса – сиксән, ә Һарун сиксән өч яшьтә иде.

Таякның еланга әверелүе

8Раббы Муса белән Һарунга әйтте:

9– Фиргавен сездән могҗиза күрсәтүне таләп итсә, Һарунга әйт, ул үзенең юл таягын җиргә ташласын, һәм таяк фиргавен күз алдында еланга әверелер.

10Муса белән Һарун фиргавен янына бардылар һәм, Раббы нәрсә кушкан булса, шуны үтәделәр. Һарунның таякны җиргә ыргытуы булды, таяк фиргавен һәм аның хезмәтчеләре күз алдында еланга әверелде. 11Шуннан соң фиргавен үзенең акыл ияләрен һәм тылсымчыларын чакырып китерде, һәм Мисыр сихерчеләре тылсымнары белән Һарун кылганны кылдылар: 12таякларын җиргә ташлаулары булды, һәр таяк шундук еланга әверелде, әмма Һарунның таягы тегеләрнең барлык таякларын йотып бетерде. 13Фиргавен исә һаман киреләнә бирде. Барысы да Раббы әйткәнчә булды: фиргавен Муса белән Һарунны тыңлаудан баш тартты.

Суның канга әверелүе

14Раббы шуннан Мусага әйтте:

– Фиргавеннең йөрәге йомшармый, халыкка китәргә рөхсәт бирми ул. 15Иртә белән фиргавен Нил елгасы буена чыгар, син, шунда барып, аны көт. Еланга әверелгән теге таягыңны да үзең белән ал 16һәм фиргавенгә болай дип әйт: «Раббы, гыйбриләр Алласы, мине синең янга җибәреп: „Миңа табыну өчен, халкыма чүлгә чыгарга рөхсәт ит“, – дип әйтергә кушкан иде. Ләкин син моңарчы Аны тыңламадың. 17Шунлыктан Раббы болай дип әйтә: „Хәзер син Минем Раббы икәнемне белерсең!“ Менә, кулымдагы таягым белән Нил елгасына сугуым булыр, су канга әверелер. 18Андагы балык үлеп бетәр, елга сасый башлар, һәм мисырлылар аннан су эчә алмас».

19Раббы болай дәвам итте:

– Һарунга әйт, ул үзенең таяк тоткан кулын Мисырдагы барлык елгалар, арыклар, күлләр һәм һәр сусаклагыч өстенә сузсын, аның шулай эшләве булыр – шундук барча сулар канга әверелер. Мисырның һәр җирендә кан булыр. Хәтта агач һәм таш савытлардагы су да канга әверелер.

20Муса белән Һарун Раббының кушканын үтәделәр. Һарунның фиргавен вә аның хезмәтчеләре күз алдында, таягын күтәреп, Нил елгасына сугуы булды – бөтен су канга әверелде. 21Нилдагы балыклар үлде, һәм, андагы су сасып, мисырлылар аннан су эчә алмадылар. Мисырның һәр җирендә кан иде. 22Мисыр тылсымчылары, үз сихерләрен кулланып, шуны ук эшләделәр. Фиргавен, киреләнеп, Муса белән Һарунны тыңлаудан баш тартты. Һәммәсе дә Раббы әйткәнчә булды. 23Фиргавен, Муса белән Һарунның кылган эшләренә игътибар бирмичә, борылып, өенә кайтып китте. 24Барлык мисырлылар елга суын эчә алмадылар һәм эчәргә су табу максаты белән Нил ярлары буйлап коелар казыдылар.

25Раббының Нил елгасына сугуына җиде көн узды.

8

Бакалар

8^1Раббы Мусага әйтте:

– Фиргавен янына бар һәм аңа, Раббы болай дип әйтә, диген: «Халкымны Миңа табынырга җибәр. 2Әгәр рөхсәтеңне бирмәсәң, Мин синең бөтен илеңне бака белән тутырырмын. 3Нил елгасында бакалар мыжгып торыр; һәм алар, судан чыгып, синең өеңә, йокы бүлмәңә, урын-җиреңә, хезмәтчеләрең һәм халкың яшәгән өйләргә, мичләреңә һәм күәс чиләкләреңә кереп тулыр. 4Алар синең өскә, халкың һәм барча хезмәтчеләрең өстенә сикерер».

5Раббы янә Мусага әйтте:

– Һарунга әйт, юл таягы тоткан кулын елгалар, арыклар, күлләр өстенә сузып, Мисыр өстенә бакалар җибәрсен.

6Һарун үзенең кулын Мисыр сулыклары өстенә сузды, һәм шундук бакалар, чыгып, бөтен Мисырны каплап алдылар. 7Әмма тылсымчылар да, үз сихерләрен кулланып, Мисыр җирен бака белән тутырды.

8Фиргавен шунда Муса белән Һарунны чакырып әйтте:

– Раббыга дога кылыгыз, миннән һәм минем халкымнан бакаларны алсын. Шуннан мин сезнең халкыгызга Раббыга корбан китерү өчен китәргә рөхсәт итәрмен+.

9Муса фиргавеннән:

– Син минем кайчан дога кылуымны телисең? – дип сорады. – Мин синең өчен, хезмәтчеләрең һәм халкың өчен дога кылып сорармын. Шуннан соң бакалар синең яныңнан һәм сарайларыңнан китәрләр, бары тик Нил елгасында гына калырлар.

10– Иртәгә, – дип җавап кайтарды фиргавен.

– Син әйткәнчә булыр, һәм шунда син Раббы Аллабызга тиң бер зат та булмавын белерсең, – диде Муса. – 11Бакалар синнән, синең сарайларыңнан, хезмәтчеләреңнән һәм халкыңнан китәрләр; алар бары тик Нил елгасында гына калырлар.

12Муса белән Һарун фиргавен яныннан киттеләр, һәм Муса, фиргавен башына төшкән бака афәтен туктатуын үтенеп, Раббыга дога кылды. 13Раббы Мусаның үтенечен канәгатьләндерде: өйләрдәге, ишегалларындагы һәм кырлардагы бакалар үлеп бетте. 14Үле бакаларны өемнәргә җыярга керештеләр; шуннан бөтен җир сасый башлады. 15Ләкин фиргавен, бакалардан арынуын күреп, янә киреләнде һәм, Раббы әйткәнчә, Муса белән Һарунның сүзләрен игътибарга алмады.

Черкиләр

16Раббы Мусага әйтте:

– Һарунга әйт: «Таягыңны сузып, тузанлы җиргә сук!» Шул чагында бөтен Мисырдагы тузан черкигә әверелер.

17Алар нәкъ шулай эшләделәр дә. Һарунның, таяк тоткан кулын сузып, тузанлы җиргә сугуы булды, бөтен Мисырда тузан бөртекләре черкигә әверелде дә, кешеләрне һәм терлекне черки сырып алды. 18Тылсымчылар үз сихерләре белән тузанны черкигә әверелдерә алмадылар. Шулай итеп, кешеләрне һәм терлекне черки басты. 19Тылсымчылар фиргавенгә:

– Моны Аллаһы эшләде, – диделәр.

Әмма фиргавен һаман киреләнде һәм аларны тыңламады. Һәммәсе Раббы әйткәнчә булды.

Чебеннәр

20Раббы Мусага әйтте:

– Иртәгә иртүк тор да, фиргавен елга буена барганда, аның каршына чыгып бас һәм, Раббы болай дип әйтә, диген: «Миңа табыныр өчен, халкыма китәргә рөхсәт ит! 21Әгәр Минем халкыма китәргә рөхсәт итмисең икән, кара аны: сиңа, хезмәтчеләреңә, халкыңа һәм сарайларыңа чебен өере җибәрермен. Мисырдагы йортларда чебеннәр мыжгып торыр, һәм бөтен җир өсте шулар белән капланыр. 22Әмма Минем халкым яшәгән Гөшен җирен Мин ул көнне аерып куярмын – анда чебеннәр булмас. Шул чакта Мин Раббының әлеге җирдә булуын белерсең. 23Мин Үз халкымны синең халкыңнан аерырмын, һәм бу могҗиза иртәгә булыр».

24Раббы шулай эшләде дә. Мисыр җирен биниһая күп чебеннәр каплап алды, алар фиргавен өенә дә, аның хезмәтчеләре яшәгән өйләргә дә кереп тулды. Чебен чирүе бөтен Мисырны һәлакәткә төшерде.

25Шул чагында фиргавен Муса белән Һарунны чакырып алды да аларга:

– Барыгыз, Аллагызга корбаннарны шушы җирдә китерегез, – диде.

26Моңа каршы Муса әйтте:

– Юк, болай эшләргә ярамый! Раббы Аллабызга китерә торган корбаннарны мисырлылар җирәнгеч дип саныйлар, әгәр без аларның күз алдында корбан китерсәк, безне таш атып үтермәсләрме?!+
27Раббы Аллабызга корбан китерү өчен, без, Ул кушканча, өч көнлек сәфәргә чүлгә чыгарга тиешбез.

28Фиргавен әйтте:

– Раббы Аллагызга корбан китерү өчен, мин сезгә чүлгә чыгарга рөхсәт итәрмен, тик ерак китмәгез. Минем өчен дога кылыгыз.

29– Иртәгесе көнне чебеннәр синең үзеңнән, хезмәтчеләреңнән һәм халкыңнан китсен дип, мин, синнән чыккач, Раббыга дога кылырмын, әмма син алдамаска һәм халыкның Раббыга корбан китерүенә кабат каршы төшмәскә тиеш, – диде Муса.

30Муса фиргавен яныннан китте һәм Раббыга дога кылды. 31Раббы Мусаның үтенечен кабул итте: чебеннәр фиргавеннән, аның хезмәтчеләреннән һәм халкыннан китте – бер чебен дә калмады. 32Әмма фиргавен тагын киреләнергә тотынды һәм халыкка китәргә рөхсәт итмәде.

9

Хайван үләте

9^1Аннары Раббы Мусага болай диде:

– Фиргавен янына бар да, Раббы, гыйбриләр Алласы, болай дип әйтә, диген: «Миңа табыныр өчен, халкыма китәргә рөхсәт ит! 2Әгәр син аларга китәргә рөхсәт итмәсәң, янә тоткарласаң, 3Раббы, Үзенең кулын сузып, кырдагы хайваннарыңа – атларыңа, ишәкләреңә, дөяләреңә, сыерларыңа, сарыкларыңа һәм кәҗәләреңә коточкыч үләт зәхмәте җибәрәчәк. 4Ә Исраил халкының терлеген Раббы мисырлылар терлегеннән аерып куячак, һәм исраилиләрнең бер генә хайваны да үлмәячәк».

5Шушы хәлнең кайчан буласын билгеләп, Раббы:

– Иртәгә бу җирдә Мин моны эшләячәкмен, – дип әйтте.

6Икенче көнне Раббы шулай эшләде дә: мисырлыларның бар терлеге үлеп бетте, ә Исраил халкының бер генә хайваны да үлмәде. 7Фиргавен, белешер өчен, кешеләр җибәрде, һәм, дөрестән дә, Исраил халкының бер генә хайваны да үлмәгән иде. Шулай да фиргавен каршы торуын дәвам итте һәм Исраил халкына китәргә рөхсәт бирмәде.

Эренле чуан авыруы

8Раббы Муса белән Һарунга:

– Мичтән, уч тутырып, көл алыгыз, һәм фиргавен күз алдында Муса шул көлне күккә сибеп җибәрсен. 9Көл шунда, тузанга әйләнеп, бөтен Мисырны каплап алыр, һәм илдәге барча кешеләр вә хайваннар тәнендә эренле чуан ялкынсынуы башланыр, – диде.

10Муса белән Һарун, мичтән көл алып, фиргавен каршына килеп бастылар. Мусаның көлне күккә сибеп җибәрүе булды, кеше һәм хайваннар тәнендә эренле чуан ялкынсынуы башланды. 11Тылсымчылар Муса янына чыга алмадылар, чөнки алар, барлык мисырлылар кебек, эренле чуан белән капланган иделәр. 12Ә Раббы исә фиргавендә янә дә кирелек тудырды, һәм фиргавен Муса белән Һарунны тыңлаудан баш тартты. Бөтенесе дә Раббы Мусага әйткәнчә булды+.

Боз

13Аннары Раббы Мусага әйтте:

– Иртәгә иртүк фиргавен янына барып бас та, Раббы, гыйбриләр Алласы, болай дип әйтә, диген: «Миңа табыныр өчен, халкыма китәргә рөхсәт ит! 14Әгәр бу юлы да рөхсәтеңне бирмәсәң, Мин барлык бәла-казаларны синең үзеңә, хезмәтчеләрең һәм халкың өстенә җибәрәчәкмен. Һәм шул чагында син бөтен җир йөзендә Минем кебек бер зат та юклыгын беләчәксең. 15Хәзер Мин, кулымны сиңа һәм синең халкыңа каршы юнәлтеп, сине һәм синең халкыңны җир йөзеннән юк итәрлек үләт зәхмәте җибәрә алыр идем. 16Әмма син көч-кодрәтемне күрсен, һәм исемем бөтен җир йөзендә данга күмелсен өчен, Мин сине исән калдырам+. 17Син Минем халкыма әле дә каршы торасың һәм китәргә рөхсәт итмисең. 18Белеп тор: иртәгә шушы вакытта Мин Мисырның нигезе салынган көннән алып бүгенгә кадәр күрелмәгән гаять көчле боз яудырачакмын. 19Хәзер үк терлегеңне һәм кырда булган бар нәрсәңне ышык урынга кертеп яшерергә куш; югыйсә, түбә астына кермичә, ачык кырда калган һәр кешене яисә хайванны боз сугып үтерәчәк».

20Раббы сүзеннән куркуга төшкән фиргавен хезмәтчеләре үз терлекләрен һәм колларын тиз генә җыеп алдылар. 21Ә инде Раббы сүзенә ышанмаган мисырлылар колларын һәм терлекләрен кырда калдырдылар.

22Раббы Мусага әйтте:

– Кулыңны күккә суз, һәм шундук бөтен Мисырда боз ява башлар. Кешеләрне, терлекләрне, Мисыр җирендәге барлык үсемлекләрне боз сугар.

23Мусаның таякны күккә сузуы булды, Раббы, күкләр күкрәтеп, боз җибәрде, җиргә яшен төшерде. Бөтен Мисыр өстенә Раббы ишеп боз яудыра башлады+. 24Боз яуды, яшен яшьнәде – ил буларак Мисырның нигезе салынган көннән алып мондый көчле бозның яуганы юк иде әле. 25Мисыр кырларындагы бар нәрсәне – кешеләрне, терлекләрне һәм үсемлекләрне боз харап итте, хәтта агачларны сындырып бетерде. 26Бары тик исраилиләр яши торган Гөшен җирендә генә боз яумады.

27Фиргавен, Муса белән Һарунны чакырып, аларга:

– Бу юлы гөнаһ миндәдер: Раббы хаклы, ә мин һәм минем халкым гаепле+. 28Раббыга дога кылыгыз! Аллаһы боз яудыруын һәм күк күкрәтүен туктатсын! Шуннан мин сезгә китәргә рөхсәт итәрмен, һәм сез монда калмассыз, – диде+.

29– Шәһәрдән чыгуга мин, кулларымны күтәреп, Раббыга дога кылырмын, – диде Муса фиргавенгә, – шуннан күк күкрәү дә, боз яву да туктар, һәм син Раббының Җир хуҗасы булуын белерсең+. 30Әмма мин ни синең, ни хезмәтчеләреңнең Раббы Алладан әле дә курыкмавын беләм.

31(Җитен инде өлгергән, ә арпа баш җибәргән иде, шуңа күрә бу үсемлекләр һәлак булды. 32Ә бодай белән борай исә, соңрак өлгергәнгә күрә, исән калды.)

33Муса, фиргавен яныннан китеп, шәһәрдән чыкты да кулларын Раббыга күтәрде. Күк күкрәү дә, боз яву да туктады. Җир өстенә бүтән яңгыр да коймады. 34Моны күрүгә, фиргавен янә гөнаһ эш кылды: ул үзе дә, хезмәтчеләре дә тагын киреләнә башлады. 35Фиргавен әүвәлгечә үҗәтләнә бирде һәм Исраил халкына китәргә рөхсәт итмәде. Һәммәсе дә Муса аша Раббы әйтеп куйганча булды.

10

Саранча

10^1Раббы Мусага:

– Фиргавен янына бар. Мин аны һәм аның хезмәтчеләрен үҗәтләндердем. Моны Мин алар арасында могҗизалар тудыру өчен, 2һәм син соңыннан балаларыңа, оныкларыңа Минем мисырлыларга кырыс мөгамәләдә булуымны һәм Минем тарафтан Мисырда күрсәтелгән могҗизаларны сөйли алсын өчен эшләдем. Сез Минем Раббы булуымны белерсез, – диде.

3Аннары Муса белән Һарун, фиргавен янына барып, болай дип әйттеләр:

– Раббы, гыйбриләр Алласы: «Син әле Миңа буйсынудан тагын күпме баш тартмакчы буласың? Миңа табыныр өчен, халкыма китәргә рөхсәт ит! 4Әгәр халкыма китәргә рөхсәт итмисең икән, иртәгә синең илеңә саранча җибәрермен+. 5Җир өсте күренмәслек итеп, әйләнә-тирәне саранча каплап алыр, боз сугудан исән калган бар нәрсәне, ялан-кырдагы бар агачларның яфракларын ашап бетерер. 6Ул синең сарайларыңда, хезмәтчеләрең һәм барча мисырлыларның өйләрендә мыжгып торыр. Ата-бабаларыгыз шушы җиргә килеп урнашканнан бирле, андый хәлнең булганы юк иде әле», – дип әйтә.

Шуннан соң Муса, борылып, фиргавен яныннан чыгып китте.

7Хезмәтчеләре фиргавенгә:

– Кайчангача шушы кешенең тозагында булырбыз икән? Раббы Аллаларына табыныр өчен, бу халыкка китәргә рөхсәт ит. Мисырның һәлакәткә баруын әллә күрмисеңме?! – диделәр.

8Муса белән Һарунны фиргавен, кабат үз янына чакыртып алып:

– Барыгыз, Раббы Аллагызга табыныгыз, тик кемнәр барасын әйтегез, – диде.

9– Без барыбыз да барабыз – яшьләр дә, картлар да, – дип җавап кайтарды Муса. – Үзебез белән угылларыбызны һәм кызларыбызны, вак һәм эре терлекне алабыз, чөнки Раббы хөрмәтенә бәйрәм итәргә тиешбез.

10-11– Юк! Әгәр балаларыгыз белән китәргә рөхсәт итсәм, димәк, Раббы чынлап та сезнең яклы булып чыга! – диде фиргавен. – Карагыз аны, бәла-казага юлыкмагыз! Ирләрегез генә, барып, Раббыга табынсын, сез сораганча булсын, – дип, Муса белән Һарунны фиргавен куып җибәрде.

12– Мисыр җиренә кулыңны суз, – диде Раббы Мусага, – җир өстен саранча басып алсын да басу-кырларда боз сугудан исән калган барча үсемлекне ашап бетерсен.

13Мусаның таякны сузуы булды, Раббы Мисыр җиренә көчле көнчыгыш җилен җибәрде. Җил, көн буе вә төн буе исеп, иртәнге якта саранча алып килде. 14Саранча бөтен җир өстен каплап алды – шуның кадәр саранчаның моңарчы булганы юк иде һәм киләчәктә дә булмас. 15Бар җирне саранча басып алганлыктан, җир өсте кап-кара булды. Саранча басу-кырларда боз сугудан исән калган барлык үсемлекләрне һәм агачлардагы барлык җимешләрне ашап бетерде. Бөтен Мисыр илендә агачларда һәм үсемлекләрдә яфрак әсәре калмады.

16Фиргавен ашыгыч рәвештә Муса белән Һарунны үзенә чакыртып алды һәм әйтте:

– Раббы Аллагызга һәм сезгә каршы килеп, мин гөнаһ эшләдем+. 17Зинһар, бу юлга мине гафу итегез һәм Раббы Аллагыздан бу афәтне миннән алуын сорагыз!+

18Фиргавен яныннан киткәч, Муса Раббыга дога кылды, 19һәм Раббы, җилнең юнәлешен үзгәртеп, көчле көнбатыш җиле истерде; бу җил барлык саранчаны Мисырдан Камышлы диңгезгә төшереп батырды. Мисырда бер генә саранча да калмады! 20Әмма Раббы фиргавенне янә киреләндерде, һәм Исраил халкына ул китәргә рөхсәт итмәде.

Дөм караңгылык

21Аннары Раббы Мусага әйтте:

– Кулыңны күккә суз, һәм шулчак Мисыр җире өстенә дөм караңгылык төшәр!

22Мусаның күккә кул сузуы булды, бөтен Мисыр өстен тоташ караңгылык каплап алды. 23Өч көн буе кешеләр бер-берсен күрә алмады һәм өйләреннән чыкмады, ә исраилиләр яшәгән төбәк яп-якты булды.

24Фиргавен яңадан Мусаны чакырып алды да:

– Барыгыз, Раббыга табыныгыз! Үзегез белән балаларыгызны да алыгыз, тик вак һәм эре терлегегезне калдырыгыз, – диде.

25-26– Раббы Аллабызга корбан китерү өчен, син безгә корбанлык мал алырга рөхсәт итәргә тиеш. Раббы Аллабызга табыныр өчен, барлык хайваннарыбызны алачакбыз, бер генә малны да калдырмаячакбыз! Раббыга корбан китерер өчен, терлекләрнең кайсы кирәк буласын, тиешле урынга барып җиткәнче, әле тәгаен белмибез, – дип җавап кайтарды Муса.

27Раббы фиргавенне тагын киреләндерде: халыкка ул китәргә рөхсәт итмәскә булды. 28Мусага фиргавен әйтте:

– Күземнән югал! Сак бул! Минем янга башка киләсе булма! Әгәр кабат күземә күренсәң, әҗәлең шунда булыр.

29– Син әйткәнчә булыр – башкача күзеңә күренмәм! – дип җавап кайтарды Муса фиргавенгә.

11

Беренче булып туган барлык ир затының үтерелүе

11^1Аннары Раббы Мусага әйтте:

– Мин фиргавенгә һәм Мисырга янә бер афәт җибәрәчәкмен; шуннан соң ул сезгә китәргә рөхсәт итәр, хәтта сезне үзе куып җибәрер. 2Исраил халкына әйт: ир-атлар да, хатын-кызлар да күршеләренең алтын вә көмеш әйберләрен сорап алсыннар.

3Раббы исә мисырлылар күңелендә Исраил халкына карата кызгану хисе уятты, һәм фиргавеннең хезмәтчеләре дә, Мисыр халкы да Мусаны бөек кеше дип саный иделәр.

4Фиргавенгә Муса:

– Раббы болай дип әйтә: «Төн уртасында Мин бөтен Мисыр буйлап узачакмын, 5һәм Мисыр җирендә беренче булып туган ир балалар – тәхеттәге фиргавеннең беренче углыннан башлап, ашлык сугучы кол хатынның беренче углына кадәр барысы да үләчәк. Хәтта иркәк хайваннарның да дөньяга беренче булып килгәннәре үлеп бетәчәк. 6Мисыр өстендә моңа кадәр булмаган һәм киләчәктә дә булмаячак иңрәп елаган авазлар ишетелеп торачак. 7Ә Исраил халкына һәм аларның хайваннарына хәтта эт тә өрмәячәк». Шуннан син Раббының исраилиләрне мисырлылардан ничек аерганын белерсең+. 8Синең барлык хезмәтчеләрең, миңа килеп, каршымда баш иярләр һәм: «Кит бездән, үзең дә, син әйдәгән халкың да китсен!» – диярләр. Шулчакны мин китәрмен, – дип әйтте һәм фиргавен яныннан ярсып чыгып китте.

9Раббы Мусага:

– Фиргавенне сезнең сүзләрегезгә колак салмас иттем; Мисырда тагын да күбрәк могҗизалар күрсәтер өчен эшләдем Мин моны, – диде.

10Муса белән Һарун фиргавен каршында байтак могҗизалар күрсәттеләр, әмма Раббы фиргавенне үҗәтләндерде, һәм фиргавен Исраил халкына Мисырдан китәргә рөхсәт итмәде.

12

Котылу бәйрәме

12^1•Раббы Муса белән Һарунга Мисыр җирендә болай дип әйтте:

2– Бу ай сезнең өчен беренче ай, ул сезнең ел башы аегыз булсын. 3Бөтен Исраил җәмәгатьчелегенә әйтегез: бу айның унынчы көнендә һәр ир кеше үз гаиләсе өчен бер бәрән алсын – һәр гаиләдә бер бәрән булсын. 4Әгәр гаиләдә кешеләр аз булып, бәрәнне үзләре генә ашап бетерә алмастай икән, иң якын күршеләре белән берләшсеннәр. Алдан ук кешеләр саны һәм аларның күпме ашаячагы исәпләнсен. 5Бу иркәк хайван – кимчелексез, бер яшьлек сарык яисә кәҗә бәрәне булырга тиеш. 6Шушы айның ундүртенче көненә кадәр һәркемнең терлеге үзендә саклансын, ә көне җиткәч, эңгер-меңгер төшүгә, Исраил халкыннан булган һәммәсе аларны суярга+
7һәм терлекнең канын корбан ите ашалачак йортның ишек яңакларына вә ишек өстендәге аркылы борыска сыларга тиеш. 8Шул ук төнне, бәрәнне ут өстендә кыздырып, аның итен төче икмәк һәм ачы үләннәр белән бергә ашасыннар. 9Кызып җитмәгән, шулай ук суда пешерелгән бәрәнне ашамагыз, аны аяклары, эче-башы белән бергә ут өстендә кыздырып ашагыз. 10Аның бернәрсәсен дә иртәнгә калдырмагыз; әгәр калса, аны утта яндырыгыз. 11Бу итне ашаганда, киенгән булыгыз: япанчагызның чабуларын билбавыгызга кыстырып, аякларыгызга киегез, кулыгызга юл таягы алыгыз һәм тиз-тиз ашагыз, чөнки бу – Раббы хөрмәтенә үткәрелә торган Котылу бәйрәменең ашы.

12Шул төнне Мин Мисыр җире буйлап узачакмын һәм беренче булып туган һәр ир-атны вә иркәк терлекне үтерәчәкмен, Мисырның барча илаһларын хөкемгә тартачакмын. Мин – Раббымын+. 13Ә йортларыгызга сыланган кан – билге ул: канны күрүгә, Мин сезнең йортларыгызны читләтеп үтәчәкмен. Мин Мисыр җирен тар-мар иткәндә, сезгә бу куркыныч афәтнең берсе дә янамас.

14Сезнең өчен бу – истәлекле көн, Раббы хөрмәтенә үткәрелә торган бәйрәм булсын. Киләчәктә дә сезнең нәсел варисларыгыз аны бәйрәм итсен. Бу сезгә – мәңгелек кагыйдә. 15Җиде көн буе төче икмәк ашагыз. Ачыткы салынган бар нәрсәне беренче көннән үк өегездән юк итегез; әгәр кем дә булса берәү беренче көннән җиденче көнгә кадәр ачыткы салынган ризык ашый икән, андый кеше Исраил халкыннан читләштерелергә тиеш. 16Беренче һәм җиденче көннәрдә изге җыелышлар үткәрелсен, бу көннәрдә сез бернинди эш тә башкарырга тиеш түгел, эшләргә яраклы бердәнбер эш – ул үзегезгә ашарга әзерләү. 17Сез Төче күмәч бәйрәмен үткәрергә тиеш, чөнки шушы көнне Мин сезнең гаскәрегезне Мисырдан алып чыктым. Киләчәктә сезнең нәсел варисларыгыз бу көнне бәйрәм итәргә тиеш. Сезнең өчен мәңгелек кагыйдә бу. 18Беренче айның ундүртенче киченнән башлап, егерме беренче киченә кадәр төче икмәк ашагыз. 19Җиде көн дәвамында сезнең өйләрегездә бернинди дә чүпрәле ризык булмасын. Бу вакытта чүпрәле ризык ашаган кеше, читтән килгән кешеме ул яисә җирле кешеме, Исраил халкыннан читләштерелергә тиеш. 20Сез, кайда гына яшәсәгез дә, чүпрәле икмәк түгел, төче икмәк кенә ашарга тиешсез.

21Муса Исраилнең барлык өлкәннәрен чакырып алды да аларга әйтте:

– Үзегезнең гаиләләрегез өчен сарык яисә кәҗә бәрәннәре сайлап алыгыз һәм Котылу бәйрәме хөрмәтенә суегыз. 22Шулай ук бер бәйләм һүссөп үсемлеген канга манып алыгыз да ишек яңакларына вә аркылы борыска сөртегез. Иртәнгә кадәр беркем дә өеннән чыгарга тиеш түгел+. 23Раббы, мисырлыларны үтереп, ил буйлап йөргәндә, ишек яңагындагы һәм аркылы борыстагы канны күреп, бу йортны аяп калачак – Җан алучыга сезнең йортка керергә һәм сезне үтерергә юл куймаячак.

24Сез һәм сезнең токымыгыз шушы күрсәтмәне үтәргә тиеш, бу – мәңгелек кагыйдә. 25Раббы сезгә Үзе вәгъдә иткән җиргә килгәч, моны үтәгез. 26Сезнең балаларыгыз: «Сезнең өчен бу йола нәрсәне аңлата?» – дип сорагач,+
27сез болай әйтерсез: «Бу – Котылу бәйрәмендә Раббыга китерелә торган корбан. Чөнки без Мисырда яшәгәндә, Раббы Исраил йортларын читләтеп үтте. Раббы мисырлыларны үтерде, ә безнең йортларны коткарып калды».

Шулчак халык, Раббы алдында баш иеп, Аңа сәҗдә кылды. 28Раббы Муса белән Һарунга ничек кушса, Исраил халкы шулай эшләде.

29Төн уртасында Раббы Мисыр җирендә беренче булып туганнарның барысын да – тәхеттәге фиргавеннең беренче углыннан башлап, зиндандагы тоткынның беренче углына кадәр үтерде. Беренче булып туган барлык иркәк терлек тә үтерелде. 30Ул төнне фиргавен, аның хезмәтчеләре һәм барча мисырлылар уяу иделәр – бөтен Мисыр җирендә кычкырып елаган тавышлар ишетелеп торды, чөнки һәр йортта кем дә булса үлгән иде.

Исраилиләрнең Мисырны ташлап китүе

31Шул төнне фиргавен Муса белән Һарунны чакырып алды да әйтте:

– Үзегез дә, исраилиләр дә минем халкымнан аерылып китегез! Сораганыгызча, Раббыгызга барып табыныгыз! 32Сез сораганча булсын: үзегез белән вак һәм эре терлегегезне алыгыз да китегез! Ә миңа хәер-фатихагызны бирегез!

33Мисырлылар да, Исраил халкының Мисыр җиреннән тизрәк китүен сорап:

– Югыйсә барыбыз да һәлак булачакбыз, – диделәр.

34Шуннан соң исраилиләр камырлары әчеп өлгермәгән күәс чиләкләрен кием-салымга төрделәр дә җилкәләренә куеп алып киттеләр. 35Алар, Муса кушканча, мисырлылардан көмеш вә алтын әйберләрен һәм кием-салым сорадылар+. 36Раббы мисырлылар күңелендә Үз халкына карата кызгану хисе уятты, һәм алар исраилиләр сораган барлык әйберләрне бирделәр. Исраилиләр, шулай итеп, мисырлыларны талап киттеләр+.

37Исраил халкы – балаларны исәпкә алмаганда, җәяүле алты йөз мең ир-ат – Рәмесестән Суккөткә таба юл тотты+. 38Аларга чит халыклардан да байтак кеше иярде. Исраилиләрнең күп кенә вак һәм эре терлеге дә бар иде. 39Исраилиләргә Мисырдан алып чыккан камырдан төче күмәч кенә пешерергә туры килде. Мисырдан бик тиз сөрелгәнгә күрә, алар камыр әчетергә өлгермәделәр, аларның ризык әзерләү өчен вакытлары да булмады.

40Исраил халкы Мисырда дүрт йөз дә утыз ел яшәде;+
41нәкъ дүрт йөз дә утыз ел тулган көнне Раббының барлык гаскәре Мисырдан чыгып китте. 42Ул төнне Раббы, кизү торып, исраилиләрне Мисыр җиреннән алып чыкты. Шуңа күрә Исраил халкының киләчәк буыннары да, Раббыны хөрмәтләп, бу төнне кизү торырга тиеш.

Котылу бәйрәме турындагы кагыйдә

43Раббы Муса белән Һарунга әйтте:

– Менә Котылу бәйрәме турындагы кагыйдә: бер генә чит кеше дә Котылу бәйрәме ризыгын ашарга тиеш түгел. 44Әгәр кем дә булса берәү, кол сатып алып, аны сөннәткә утырта икән, әлеге кол ул ризыкны ашый ала, 45ә вакытлыча яшәүчегә яки ялчыга аны ашарга ярамый. 46Бу ризыкны бер йорт эчендә генә ашагыз; ул иттән бер кисәкне дә тышка алып чыкмагыз һәм бәрәннең сөякләрен сындырмагыз+. 47Бу йоланы бөтен Исраил халкы үтәргә тиеш. 48Әгәр сезнең арагызда яшәүче чит кешенең Раббы хөрмәтенә Котылу бәйрәмендә катнашасы килә икән, аның гаиләсендәге барлык ир затлары сөннәтләнергә тиеш; шуннан соң ул, җирле исраилиләр кебек, сезнең белән Котылу бәйрәмендә катнаша ала. Әгәр кеше сөннәткә утыртылмаган икән, аның Котылу бәйрәме ризыгын ашарга хакы юк. 49Җирле кеше өчен дә, арагызда яшәүче читтән килгән кеше өчен дә шушы канун бер булсын+.

50Раббы Муса белән Һарунга ничек кушса, барлык исраилиләр шулай эшләделәр. 51Ул көнне Раббы кабиләләргә бүленгән Исраил халкын Мисыр җиреннән алып чыкты.

13

Беренче булып туган барлык ир баланы һәм иркәк терлекне Аллаһыга багышлау турында

13^1Раббы Мусага әйтте:

2– Барлык хатыннарның беренче ир балалары Миңа багышлансын. Исраилиләрдә беренче булып туган һәр адәм баласы һәм иркәк терлек – Минеке+.

3– Мисырдан, коллык йортыннан котылган көнегезне хәтерегездә саклагыз, – диде Муса халыкка. – Чөнки бу көндә Раббы Үзенең кодрәтле кулы белән сезне шул җирдән алып чыкты. Ачы камырдан пешергән икмәк ашамагыз ул көнне. 4Сез Абиб аеның[*] шушы көнендә Мисырдан китәсез. 5Раббы сезнең ата-бабаларыгызга: «Кәнгани, хитти, амори, хивви һәм явүсиләр яшәгән җирләрне сезгә бирермен», – дип ант итте. Ул сезне сөт вә бал агып торган шул җирләргә алып килгәч, елның шушы аенда түбәндәге йоланы үтәгез: 6җиде көн дәвамында төче икмәк ашагыз, ә җиденче көнне Раббы хөрмәтенә бәйрәм итегез. 7Шушы җиде көн дәвамында төче икмәк ашагыз; сездә ачы камырдан пешерелгән икмәк булмаска тиеш, яшәгән җирегездә ачыткы салынган бернәрсә дә булмасын+.

8Ул көнне һәркем үзенең углына: «Мисырдан киткән чагымда, Раббының минем өчен ни-нәрсә эшләвен хәтердә яңартыр өчен үтим мин бу йоланы», – дип аңлатсын. 9Бу йола сезнең кулыгыздагы тасма һәм маңгаегыздагы билге кебек булсын, Раббы кануны сезнең телегездә саклансын, чөнки Раббы Үзенең кодрәтле кулы белән сезне Мисырдан алып чыкты+. 10Шулай булгач, бу кагыйдәне һәр елны билгеләнгән вакытта үтәгез.

11Раббы, сезне кәнганиләр яши торган җиргә алып барып, бу җирне сезгә биргәч (шушы җирне сезгә бирермен, дип, Ул сезгә һәм ата-бабаларыгызга ант итте), 12беренче булып туган һәр ир баланы Раббыга багышлагыз. Беренче булып туган иркәк мал-туар да – Раббыныкы. 13Беренче туган һәр ишәк баласын бәрән биреп йолып алыгыз; әгәр йолып алмасагыз, ишәк баласының муенын сындырыгыз. Сезнең беренче туган ир балагыз да йолып алынырга тиеш.

14-15Киләчәктә балаларыгыз сездән: «Нәрсәне аңлата бу?» – дип сораса, сез аларга: «Раббы Үзенең кодрәтле кулы белән безне Мисырдан алып чыкты. Анда без коллар идек. Фиргавен, киреләнеп, безгә китәргә рөхсәт итмәде, ә Раббы исә мисырлыларның беренче булып туган ир балаларын һәм иркәк терлекләрен үтертте. Шуңа күрә мин беренче булып туган иркәк терлекне Раббыга корбан итәм, ә беренче булып туган углымны йолып алам», – дип җавап бирегез+. 16Үзенең кодрәтле кулы белән Раббының безне Мисырдан алып чыгуын хәтердә тоту өчен, кулыгыздагы тасма яки маңгаегыздагы билге кебек булыр бу.

Аллаһының исраилиләргә юл күрсәтеп баруы

17Фиргавен Исраил халкына Мисырдан китәргә рөхсәт иткәч, Аллаһы аларга пелештиләр җиренә илтә торган кыска юлдан барырга ирек бирмәде, чөнки Ул: «Исраилиләргә сугышырга туры килсә, алар, кире уйлап, Мисырга әйләнеп кайтырга мөмкин», – дип әйтте+. 18Шуңа күрә Аллаһы аларны урау юлдан, чүл аша Камышлы диңгезгә алып китте. Мисыр җиреннән чыкканда, Исраил халкының кулында инде сугыш коралы бар иде.

19Йосыфның сөякләрен Муса үзе белән алды, чөнки кайчандыр бервакыт Йосыф: «Аллаһы сезгә ярдәмен күрсәткәч, минем сөякләремне бу илдән алып чыгарсыз», – дип, исраилиләрне ант иттергән була+.

20Суккөттән чыккач, Исраил халкы, чүл кырыендагы Этам дигән җирдә тукталып, чатырлар корды+. 21Көндезен Раббы, болыт баганасы булып, алар алдыннан юл күрсәтеп барды, төнлә исә, ут баганасы булып, барыр юлларын яктыртты. Шуңа күрә алар көндез дә, төнлә дә юлларын дәвам итә алдылар+. 22Болыт баганасы – көнозын, ә ут баганасы төне буе алардан аерылмады.

14

Исраилиләрнең Камышлы диңгезне кичүләре

14^1Шуннан соң Раббы Мусага болай диде:

2– Исраилиләргә әйт, алар Пи-Һахирутка кире кайтсыннар һәм Мигдол белән диңгез арасындагы Багал-Сефон каршында, диңгез буенда чатырлар корсыннар+. 3Фиргавен: «Исраилиләр чүлдә адашып йөриләр, барыр җирләре юк», – дип уйласын. 4Мин фиргавенне янә үҗәтләндерермен, һәм ул аларны куа чыгар, ә Мин аны һәм аның гаскәрен җиңәрмен дә, Миңа дан килер. Шул чагында мисырлылар Минем Раббы булуымны танырлар.

Исраил халкы шулай эшләде дә.

5Мисыр патшасына, ягъни фиргавенгә «Исраил халкы качты» дигән хәбәр ирешкәч, аның һәм хезмәтчеләренең исраилиләр турындагы фикерләре кинәт үзгәрде:

– Нәрсә эшләдек без?! Ник исраилиләргә китәргә рөхсәт бирдек?! Безнең хәзер эшләргә хезмәтчеләребез калмады бит, – диеште алар.

6-7Шунда фиргавен үзенең сугыш арбасын әзерләргә боерды. Ул үзе белән гаскәрен – иң яхшылардан саналган алты йөз сугыш арбасын, шуннан тыш, Мисырдагы барча арбаларны алды. Һәркайсында арба башлыгы барды. 8Раббы шулчак Мисыр патшасының, ягъни фиргавеннең кирелеген кузгатты, һәм ул батыраеп китеп барган исраилиләрне куа чыкты+. 9Мисырлылар – фиргавеннең барлык атлары, арбалары, җайдаклары һәм сугышчылары – исраилиләрне Пи-Һахирут янында, Багал-Сефон каршындагы диңгез ярында куып җиттеләр. Тегеләрнең нәкъ чатырлар корып яткан чаклары иде.

10Фиргавен якынлаша төшкәч, Исраил халкы үзен куа чыккан мисырлыларны күреп алды. Исраилиләр бик нык курыктылар һәм, ярдәм сорап, Раббыга ялвардылар.

11– Мисырда зиратлар юк идеме әллә?! Син безне чүлгә үләргә дип алып килдеңмени?! – диде исраилиләр Мусага. – Нәрсә дип син безне Мисырдан алып чыктың?! 12Мисырда чакта без сиңа: «Безне калдыр! Мисырлыларга хезмәт итик», – дип әйтмәдекме?! Чүлдә үлүгә караганда, мисырлыларга кол булып хезмәт итү яхшырак булыр иде.

13Ә Муса болай дип җавап бирде:

– Курыкмагыз! Нык торыгыз һәм Раббының бүген ничек итеп сезне коткаруын күрерсез. Каршыгыздагы мисырлыларны сез башкача күрмәссез! 14Сезнең өчен Раббы Үзе көрәшәчәк. Тынычланыгыз!+

15Шулчак Раббы Мусага әйтте:

– Син әле нишләп Мине ярдәмгә чакырасың? Исраил халкына әйт – алга барсыннар. 16Син исә юл таягыңны күтәр һәм кулыңны диңгез өстенә суз, шулчак сулар икегә аерылыр да, халык, коры җирдән баргандай, диңгезне кичәр. 17Мин мисырлыларны киреләндерермен, шуңа күрә алар сезнең арттан куа барырлар, ә Мин фиргавенне, аның барлык гаскәрен арбалары һәм җайдаклары белән бергә җиңәрмен дә, Миңа дан килер. 18Фиргавенне, аның арбаларын һәм җайдакларын җиңеп, дан яулагач, мисырлылар Минем Раббы булуымны танырлар.

19Шуннан Аллаһының фәрештәсе Исраил гаскәренең артына барып басты (ә моңарчы ул, халыкны ияртеп, һәрвакыт алдан барган иде); болыт баганасы, шул рәвешле, артка күчеп, 20Мисыр гаскәре белән Исраил гаскәре арасында тора башлады. Болыт төн буена исраилиләргә яктылык бирде, ә мисырлылар ягында караңгылык хөкем сөрде. Шуңа күрә алар төн буе бер-берсенә якыная алмадылар.

21Мусаның диңгез өстенә кул сузуы булды, Раббы, төн буе көнчыгыштан көчле җил истереп, диңгезне чигендерде – шул урында коры җир барлыкка килде. Су ике якка аерылды,+
22һәм исраилиләр, коры җир буйлап баргандай, диңгезне кичтеләр – аларның уң ягында да, сул ягында да дивар сыман булып су торды. 23Мисырлылар алар артыннан ташланды – фиргавеннең барлык атлары, арбалары һәм җайдаклары сусыз калган диңгез төбеннән бара башлады. 24Таң алдыннан Раббы, ут һәм болыт баганасы эченнән Мисыр гаскәренә карашын ташлап, алар арасында буталыш тудырды – 25арба тәгәрмәчләре күчәрләреннән чыкты, һәм мисырлылар аларны көч-хәл белән өстерәп китте.

– Качыйк без моннан! – диеште мисырлылар. – Аларны яклап, Мисырга каршы Раббы Үзе көрәшә!

26Шунда Раббы Мусага:

– Кулыңны диңгез өстенә суз! – диде. – Мисырлылар, аларның арбалары һәм җайдаклары өстенә киредән су ургылсын!

27Муса диңгез өстенә кулын сузды, һәм, таң атып килгәндә, диңгез әүвәлге хәленә кайтты. Мисырлылар судан качып йөгерергә тотындылар, әмма Раббы, селкеп төшергән сыман, аларны дулкын эченә ыргытты. 28Су, кабат үз урынына кайтып, Исраил халкы артыннан куып килгән фиргавеннең барлык гаскәрен, арбаларын һәм җайдакларын күмеп китте. Аларның берсе дә исән калмады! 29Исраил халкы исә диңгезне коры җир буйлап кичте, ә су аларның уң ягында да, сул ягында да дивар сыман булып торды+.

30Шул көнне Раббы Исраилне мисырлылардан йолып алды, һәм исраилиләр диңгез ярында мисырлыларның үле гәүдәләрен күрделәр. 31Исраилиләр, Раббының мисырлыларга каршы күрсәткән кодрәтенә шаһит булгач, Раббыдан куркып, Аны хөрмәт иттеләр, һәм Аңа да, Аның колы Мусага да ышандылар.

15

Исраилиләр җыры

15^1Шуннан Муса һәм Исраил халкы Раббыга менә бу җырны җырладылар:

«Раббыга җыр җырлыйм мин – Ул биеккә күтәрелде.

Диңгезгә атып бәрде Ул атны җайдагы белән бергә+.

2Раббы – минем көчем, җырым,
Ул бит минем Коткаручым.
Раббы – минем Аллам,
мин Аны данлыйм!
Раббы – ата-бабаларымның Алласы,
мин Аны югары күтәреп мактыйм!+
3Раббы – сугышчы,
Аның исеме – Раббы+.

4Фиргавеннең сугыш арбаларын вә гаскәрен диңгез төбенә атты Ул –
фиргавеннең иң яхшы яубашлары Камышлы диңгездә батты.

5Аларны тирән сулар яшерде,
алар, таш кебек, диңгез төбенә китте.

6Синең уң кулың, әй Раббым, көче белән дан алды,

Синең уң кулың, Раббым, дошманны тар-мар итте+.

7Даның, бөеклегең белән Син Үзеңә каршы күтәрелгәннәрне юк иттең,

Синең ачуың аларны салам урынына яндырып китте.

8Борының сулышы белән Син суларны үрә торгыздың,
алар диварга әверелде,
диңгез чоңгылы катып калды+.

9Дошман мактанды:

„Мин, артларыннан барып, аларны куып тотармын,
байлыкларын бүлеп, алардан рәхәтлек татырмын,
кылычымны суырып алып, барчасын юк итәрмен“.

10Әмма Син тыныңны өрдең,
һәм аларны диңгез каплады –
кургаш сыман, зур сулар төбенә киттеләр.

11Илаһлардан кайсысы Сиңа тиң, әй Раббым?!

Кем Синең кебек бөек изгелектә?!

Кем Синең кебек данлыклы һәм могҗизалар тудыручы?!+

12Уң кулыңны сузуга, җир аларны йотты шундук!
13Үзеңнең мәрхәмәтең белән Син
Үзең коткарган халыкны әйдәп барасың,

Үзеңнең кодрәтең белән аларны изге урыныңа илтәсең.

14Моны ишетеп, башка халыклар хәвефкә төшәр:

куркудан пелештиләр калтырана башлар;

15котлары очкан Эдом җитәкчеләре дер-дер килер,

Мәаб башлыклары тетрәнеп торыр,

Кәнган халкы кыюлыгын югалтыр+.

16Барлык бу халыклар бик нык тәшвиштә булыр, әй Раббым!

Синең халкың узып киткәнче,

Син коткарган халык узганчы,
алар, Синең кулыңның көчен тоеп, таштай катып калырлар.

17Халкыңны Син Үз биләмәңә –

Үз тавыңа алып килеп урнаштырырсың;

Син бу урынны Үзеңә торак өчен әзерләдең, әй Раббым!

Син бу изге йортны Үз кулың белән төзедең, әй Хуҗа-Хакимем!+

18Раббы мәңге-мәңге хакимлек итәчәк!»+

19Нәкъ шулай булды да! Фиргавеннең атлары, сугыш арбалары һәм җайдаклары диңгез төбенә керүгә, Раббы алар өстенә диңгездәге барлык суны ишеп төшерде! Ә Исраил халкы диңгезне коры җирдән кичеп өлгерде. 20Шулчак Һарунның кыз туганы, Мәрьям пәйгамбәр, шөлдерле барабан алды, һәм барча хатыннар, аңа ияреп, шөлдерле барабаннарда уйнадылар һәм биеделәр+. 21Мәрьям аларга җырлады:

«Раббыга җыр җырлагыз, чөнки Ул биеккә күтәрелде.

Диңгезгә атып бәрде Ул атны җайдагы белән бергә»+.

Аллаһының исраилиләрне су белән тәэмин итүе

22Муса Исраил халкын Камышлы диңгездән Шур чүленә алып китте. Алар чүлдән өч көн буе бардылар, тик эчәргә су таба алмадылар+. 23Өч көннән соң алар Марага килеп җиттеләр. Анда су булса да, аны эчә алмадылар, чөнки ул бик ачы иде, шуңа күрә бу урынны Мара[*] дип атадылар. 24Һәм халык:

– Без нәрсә эчик соң? – дип, Мусага зарланды.

25Шуннан соң Муса Раббыга фөрьяд итте, һәм Раббы бер агачка күрсәтте. Мусаның агачны суга салуы булды, су шундук тәмләнде.

Шул урында Раббы халыкка кагыйдә һәм канун җиткерде, шунда Ул аларны сынады. 26Ул әйтте:

– Әгәр сез Миңа, үзегезнең Аллагызга буйсынсагыз, күземә ятышлы күренгән гамәлләр кылсагыз, Минем барлык боерыкларымны һәм кагыйдәләремне үтәсәгез, Мин мисырлыларны зарарлаган авыруларның берсен дә сезгә җибәрмәм. Мин – Раббы, сезнең савыктыручыгыз!+

27Шуннан алар Элимгә килеп җиттеләр. Анда унике су чыганагы һәм үсеп утыра торган җитмеш хөрмә агачы бар иде. Алар, чатырлар корып, су янында урнаштылар+.

16

Аллаһының исраилиләрне ризык белән тәэмин итүе

16^1Аннары исраилиләр Элимнән юлга кузгалдылар һәм Мисырдан чыгуларының икенче аенда, айның унбишенче көнендә, Элим белән Синай тавы арасындагы Син чүленә килеп җиттеләр+. 2Чүлдә бар халык Муса белән Һаруннан зарланды.

3– Раббының кулы безне Мисыр җирендә үтерсә, яхшырак булыр иде, – диде алар. – Анда, ичмаса, ит салынган казан янында утырдык, туйганчы ашадык. Ә сез безне шушы чүлгә алып килдегез, һәм биредә без барыбыз да ачтан үләчәкбез+.

4Шулчак Раббы әйтте Мусага:

– Карагыз аны: Мин сезгә күктән икмәк яудырырмын. Халык көн саен чыксын һәм, көненә күпме кирәк булса, шуның кадәр генә җыйсын. Минем Канун буенча гамәл кылырлармы икән дип сынамакчымын аларны. 5Ә алтынчы көнне алар ике көнгә җитәрлек ризык җыеп пешерсеннәр.

6Муса белән Һарун барлык исраилиләргә әйттеләр:

– Бүген кич сез Раббының сезне Мисырдан алып чыгучы Зат икәнлеген белерсез, 7ә иртәгә иртән Аның шөһрәтен күрерсез, чөнки сез Раббыдан зарландыгыз, һәм менә Ул сезне ишетте. Ә без кем соң ул кадәр – ник бездән зарланасыз?!+

8Муса тагын шуны әйтте:

– Кич белән Раббы сезгә ит җибәрәчәк, ә иртә белән сезгә күпме кирәк булса, шулкадәр икмәк бирәчәк, чөнки сез Аңардан зарландыгыз, һәм Ул моны ишетте. Без кем соң?! Сезнең зарлануыгыз безгә түгел, ә Раббыга каршы.

9Шулчак Һарунга Муса әйтте:

– Барлык Исраил халкына: «Раббы каршына чыгып басыгыз, чөнки Ул сезнең зарны ишетте», – дип әйт.

10Һарун Исраил халкы белән сөйләшкәндә, барысы да чүлгә таба борылды, һәм шулчак болыт эчендә Раббы шөһрәте пәйда булды.

11Раббы Мусага әйтте:

12– Мин Исраил халкының зарланганын ишеттем. Аларга болай дип әйт: «Бүген кич сез ит ашарсыз, ә иртән икмәк белән туенырсыз һәм шул чагында Минем Раббы Аллагыз булуымны аңларсыз».

13Шул кичне бүдәнәләр өере очып килеп исраилиләр станын каплап алды, ә иртәгесен станның әйләнә-тирәсенә чык төште+. 14Чык күтәрелгәч, чүлдә юка катлам булып бәскә охшаган нәрсә ятып калды. 15Моны күреп, исраилиләр бер-берсеннән:

– Бу ни соң? – дип сораштылар, чөнки аларның мондый нәрсәне әлегәчә күргәннәре юк иде.

Муса аларга әйтте:

– Бу – икмәк; аны сезгә Раббы җибәрде. 16Ул «Һәркем үзенә күпме кирәк, шуның кадәр генә җыйсын. Һәркайсыгыз гаиләгездәге кеше башына берәр омер[*] җыйсын» дигән әмер бирде+.

17Исраил халкы шулай эшләде дә: берәүләре икмәкне күбрәк, икенчеләре азрак җыйды. 18Үлчәгәндә исә, икмәк һәркемгә җитәрлек кенә булды – артып та китмәде, җитми дә калмады. Һәркем үзенә җитәрлек кадәр генә җыеп алды+.

19– Җыйган ризыгыгызны иртәгәгә калдырмагыз, – диде аларга Муса.

20Әмма кешеләр аны тыңламадылар; кайберләре азыкны иртәнгә калдырды, ә ул исә, кортлап, исләнә башлады. Шуның өчен Мусаның аларга ачуы чыкты. 21Ашый алган күләмдә кешеләр һәр иртәдә икмәк җыйдылар; көндезге эсседә исә ризык эреп юкка чыга иде. 22Алтынчы көнне кешеләр ризыкны ике тапкыр артыграк – һәркемгә икешәр омер исәбеннән җыйдылар; һәм халыкның башлыклары, Муса янына барып, бу хакта сөйләп бирделәр. 23Муса аларга әйтте:

– Моны Раббы шулай кушты: иртәгә – шимбә, Раббыга багышланган изге ял көне. Бүген күпме теләсәгез, шулкадәр ризык пешерегез яки кайнатыгыз, ә артып калганын иртәгәге көн өчен саклагыз+.

24Кешеләр, Муса кушканча, калган бар нәрсәне иртәгәгә кадәр сакладылар, һәм ул ризык исләнмәде дә, кортламады да. 25Җиденче көнне Муса халыкка әйтте:

– Бүген шул калган ризыкны ашагыз, чөнки бүген – Раббыга багышланган ял көне, сезнең берегез дә кырда берни тапмаячак. 26Алты көн дәвамында җыегыз, ә җиденче көн – ял көне, шуңа күрә ул көнне җирдә икмәк булмас.

27Шулай да кайберәүләр җиденче көнне дә ризык җыярга бардылар, ләкин бернәрсә дә тапмадылар. 28Шул чагында Раббы Мусага әйтте:

– Минем боерыкларымны һәм кануннарымны сез кайчанга кадәр кире кагарсыз икән?! 29Исегездә тотыгыз: Раббы җиденче көнне сезгә ял өчен билгеләде, шуңа күрә алтынчы көндә Ул икмәкне ике көнгә җитәрлек итеп җибәрә. Җиденче көнне һәркайсыгыз үз торагында булсын, чыкмасын.

30Шул рәвешле, җиденче көндә халык ял итте.

31Әлеге ризыкны Исраил халкы манна[*] дип атады. Ул ак, кориандр орлыгына охшаган булып, тәме белән баллы юка көлчәне хәтерләтә иде.

32Муса әйтте:

– Раббы менә болай боерды: «Бу ризыкны бер омер күләмендә киләчәк буыннар өчен саклап калыгыз. Шуны күреп, Мисырдан алып чыккан чакта, сезне чүлдә нәрсә белән ризыкландыруымны белерләр».

33Муса Һарунга әйтте:

– Чүлмәк ал да, шуңа бер омер манна салып, Раббы алдына куй, аны киләчәк буыннар өчен сакла.

34Раббы Мусага ничек кушкан булса, Һарун шулай эшләде дә: маннаны ул Боерыклар сандыгы [*] алдына куйды. 35Халык үзе урнашачак урынга – Кәнган җиренең чикләренә килеп җиткәнче, кырык ел дәвамында шушы манна белән тукланды+. 36(Бер омер – эфаның[*] уннан бер өлеше.)

17

Кыядан су бәреп чыгу

17^1Раббы кушканча, Исраил халкы, бер урыннан икенче урынга күчә-күчә, Син чүле буйлап алга атлады. Чатырлар корып, алар Рефидимдә тукталдылар, әмма анда эчәргә су булмады+. 2Халык янә, Мусаны гаепләп:

– Безгә эчәргә су бир, – дип таләп итте.

– Сез әле нишләп мине гаеплисез? – диде Муса. – Ни өчен сез Раббыны сыныйсыз+?

3Әмма сусаудан газапланган кешеләр Мусаны битәрләделәр:

– Нигә син безне Мисырдан алып чыктың? Балаларыбыз һәм терлекләребез белән бергә сусызлыктан үтереп бетерер өченме?!

4Муса Раббыга ялварып әйтте:

– Бу халык белән миңа нишләргә хәзер? Озакламый алар миңа таш атар!+

5Раббы Мусага әйтте:

– Үзең белән берничә Исраил өлкәнен ияртеп һәм Нил елгасына суккан таягыңны тотып, халык алдына чык та юлыңны дәвам ит. 6Мин исә Хоребтагы кыя башында синең каршыда басып торырмын. Таягың белән кыяга сугуың булыр, шундук аннан су бәреп чыгар, һәм кешеләр сусыннары канганчы эчәрләр.

Муса Исраил өлкәннәре күз алдында нәкъ шулай эшләде дә+. 7Бу урын Массаһ[*] һәм Мериба[*] дип аталды, чөнки Исраил халкы Мусаны гаепләде һәм, Раббыны сынап, әйтте: «Раббы безнең беләнме, әллә түгелме?»

Исраилиләрнең амалыкыйлар белән сугышы

8Амалыкыйлар, Рефидимгә килеп, Исраил халкына һөҗүм иттеләр+. 9Һәм Муса Ешуага әйтте:

– Амалыкыйларга каршы орышка чыгар өчен, кешеләр сайлап ал, ә мин иртәгә, Аллаһының таягын тотып, тау башында басып торырмын.

10Ешуа Муса кушканча эшләде – амалыкыйлар белән сугышырга китте, ә Муса Һарун һәм Хүр белән тау башына менде. 11Муса кулларын күтәргәндә, яуда Исраил халкы өстенлек ала, ә кулларын төшергәндә, амалыкыйлар җиңә иде. 12Мусаның куллары арыгач, Һарун белән Хүр, таш алып, аның янына куйдылар. Шуннан Муса ташка утырды да Һарун бер яктан, ә Хүр икенче яктан Мусаның кулларын тотып торды: аның куллары кояш батканчы күтәрелгән хәлдә булды. 13Шул рәвешле, бу сугышта Ешуа җиңде – амалыкыйларның барысын да кылычтан уздырды.

14Шуннан соң Раббы Мусага әйтте:

– Кешеләр хәтерендә саклансын өчен, бу сугыш турында язып калдыр, һәм «Амалыкыйларның исемен Мин дөнья йөзеннән юк итәрмен» дигән сүзләремне Ешуага җиткер+.

15Шуннан Муса, мәзбәх кордырып, аны «Раббы – минем байрагым» дип атады 16һәм әйтте:

– Куллар Раббы тәхетенә таба сузылган иде. Раббы амалыкыйларның киләчәк буыннары белән һаман сугышып торачак.

18

Итероның Мусага киңәше

18^1Мидьян каһине Итеро, Мусаның кайнатасы, Аллаһының Муса һәм Исраил халкы өчен кылган барлык гамәлләре, шулай ук Раббының Исраил халкын Мисырдан ничек алып чыгуы турында ишетте+. 2-3Муса үзенең хатыны Сиппораны өенә кайтарып җибәргән, һәм Итеро аны, шулай ук аның ике углын үз янына кабул иткән иде. Угылларының беренчесе Гершом исемле иде, чөнки Муса: «Бу чит-ят җирдә мин килмешәкмен», – дип әйткән иде, 4ә икенчесенең – Элигызыр[*] иде, чөнки Муса: «Минем атамның Алласы миңа булышты һәм мине фиргавен кылычыннан коткарды», – дип әйткән иде.

5Кайнатасы Итеро, Мусаның хатынын һәм угылларын ияртеп, чүлгә, Аллаһы тавы янында урнашкан Муса станына килде һәм:

6– Мин, кайнатаң Итеро, хатының һәм ике углың белән синең яныңа килдем, – дип, Мусага хәбәр итәргә кушты.

7Муса, кайнатасы каршына чыгып, башын иде дә аны үпте. Ирләр бер-берсеннән хәл-әхвәл сораштылар, аннан чатыр эченә керделәр. 8Муса Итерога барысын-барысын – Исраил халкы өчен Раббының фиргавен белән мисырлыларга ни-нәрсә эшләве, юлда кичергән авырлыклар һәм Раббының исраилиләрне ничек коткаруы турында сөйләп бирде. 9Исраилиләрне мисырлылар кулыннан коткару хакына Раббы кылган игелекләр турында ишетеп, Итеро бик шатланды.

10– Раббыга дан булсын! – диде ул. – Сезне мисырлылар вә фиргавен кулыннан йолып алды һәм халыкны Мисыр изүеннән азат итте Ул. 11Хәзер мин Раббының барлык илаһлардан өстен булуын беләм, чөнки шушы эшләрне Ул мисырлылар Исраил халкы белән дорфа кыланганга эшләде!+

12Аннары Итеро Аллаһыга корбаннар китерде, соңрак барлык Исраил өлкәннәре белән бергә Һарун да килде, һәм алар, Мусаның кайнатасына кушылып, Аллаһы каршында корбан ашы ашадылар.

13Икенче көнне Муса хөкем эшләре белән мәшгуль булды, һәм халык көне буе аның янында аягүрә басып торды. 14Мусаның халык белән шушы рәвешле эшләвен күреп, Итеро сорады:

– Ни өчен халык белән шулай мөгамәлә кыласың?! Нишләп үзең генә хөкем итәсең, ә барча кешеләр көнозын синең алда аяк өсте торалар?!

15Муса кайнатасына болай җавап кайтарды:

– Алар минем янга Аллаһының хөкемен сорарга киләләр. 16Берәр четерекле хәл булганда, алар миңа киләләр; мин исә алар арасындагы бәхәсләрне хәл итәм һәм кешеләргә Аллаһы кагыйдәләрен һәм кануннарын җиткерәм.

17Мусаның кайнатасы әйтте:

– Болай эшләргә ярамый. 18Бу синең берүзеңә генә бик авыр эш. Син моны ялгызың гына башкара алмыйсың – үзең дә, халык та талчыгып бетәчәк!+
19Киңәшемне тыңла, һәм Аллаһы гел синең янда булсын! Аллаһы алдында син шушы халыкның арадашчысы бул, аларның бәхәсләрен Аңа җиткер. 20Бу кешеләргә Аллаһы кагыйдәләрен вә кануннарын өйрәт һәм аларга ничек яшәргә, нәрсә эшләргә кирәклеген аңлат. 21Исраилиләр арасыннан сәләтле, Аллаһыдан куркып, Аны хөрмәт итүче һәм ришвәт алмаучы ышанычлы кешеләр сайлап ал да халык өстеннән күзәтеп торучы меңбашлары, йөзбашлары, иллебашлары һәм хәтта унбашлары билгелә+. 22Нәкъ менә шулар халыкның дәгъваларын тикшерсеннәр. Инде мәсьәлә бик җитди икән, киңәшкә сиңа килсеннәр, ә җиңел мәсьәләләрне үзләре хәл итсеннәр. Шул чагында сиңа җиңелгәрәк туры килер – эшеңнең бер өлешен алар башкарыр. 23Әгәр шулай эшләсәң, әгәр Аллаһы шуны эшләргә кушса, син үз вазыйфаларыңны башкара алырсың, килүчеләр дә өйләренә тыныч күңел белән кайтып китәр.

24Муса кайнатасының сүзен тыңлады һәм шулай эшләде. 25Ул, барлык Исраил халкы арасыннан сәләтле кешеләрне сайлап алып, аларны мең, йөз, илле һәм ун кеше өстеннән башлык итеп билгеләде+. 26Бу кешеләр һәрвакыт халык хөкемчеләре булдылар; җитди мәсьәләләр белән алар Муса янына килделәр, ә җиңел мәсьәләләрне үзләре хәл иттеләр+.

27Аннары Муса кайнатасы белән хушлашты, һәм Итеро үз җиренә кайтып китте.

19

Аллаһының Синай тавында исраилиләргә күренүе

191-2Мисырдан китүләренең өченче аенда, айның беренче көнендә Исраил халкы Синай чүленә килеп җитте; Рефидимнән китеп, биредә тукталганнан соң, тау каршындагы бер урында чатырларын корды+. 3Муса Аллаһы хозурына тауга менде, һәм Раббы таудан аңа болай дип сүз катты:

– Ягъкуб токымына, ягъни Исраил халкына әйт: 4«Мисыр халкына Минем ниләр кылганымны һәм сезне, бөркет канатларына утырткандай, Мисырдан Үз яныма алып килгәнемне күрдегез+. 5Хәзер, әгәр Миңа тулысынча буйсынсагыз һәм Минем белән төзегән килешүгә тугрылык сакласагыз, башка халыклар арасыннан Мин сайлап алган халык булырсыз. Бөтен җир – Минеке,+
6ә сез Минем өчен руханилар патшалыгы, изге халык булырсыз». Минем шушы сүзләремне исраилиләргә җиткер+.

7Шуннан соң Муса таудан төште һәм, халыкның өлкәннәрен җыеп, Раббы кушканнарның һәммәсен аларга җиткерде. 8Бар халык бертавыштан:

– Без Раббы әйткәннәрнең барысын да үтәрбез, – дип җавап кайтарды.

Муса халыкның җавабын Раббыга ирештерде+.

9Раббы Мусага:

– Халык Минем белән сөйләшүеңне ишетсен һәм сиңа һәрвакыт ышансын өчен, Мин синең янга куе болыт эчендә килермен, – диде.

Кешеләрнең нәрсә әйткәнен Раббыга сөйләп биргәннән соң, 10Раббы Мусага болай диде:

– Халык янына бар! Бүген һәм иртәгә аларны изгеләндер! Кешеләр үзләренең киемнәрен юсыннар һәм+
11өченче көнгә әзер булып торсыннар: Мин бөтен халыкның күз алдында Синай тавына төшәрмен. 12-13Син тау тирәли сызык сыз да халыкка әйт: «Сак булыгыз! Тауга күтәрелмәгез, хәтта тау итәгенә дә якынлашмагыз. Тауга орынган җан иясе – кешеме ул, хайванмы – үлем җәзасына тартылырга тиеш: аны таш яки ук атып үтерегез, тик кул белән кагылмагыз». Халык мөгез быргы кычкыртканны көтсен, бары тик шуннан соң гына алар тауга күтәрелә алырлар+.

14Муса таудан төште дә халыкны изгеләндерде. Кешеләр үз киемнәрен юдылар. 15Муса халыкка:

– Берсекөнгә әзер булып торыгыз, аңарчы хатыннарыгыз белән якынлык кылмагыз, – дип әйтеп куйды.

16Өченче көнне иртән тауга куе болыт төште, күк күкрәп, яшен яшьнәде һәм быргының колак яргыч тавышы ишетелде – стандагы халык курка калды. 17Шулвакыт Муса кешеләрне, Аллаһы белән очрашырга дип, станнан алып чыкты, һәм алар тау итәге янына килеп бастылар. 18Синай тавы төтенгә күмелде, чөнки Раббы тауга ут эчендә төште. Таудан, мичтән чыккан сыман, төтен бөркелә иде. Тау тоташтан селкенеп торды. 19Быргы тавышы көчәйгәннән-көчәя барды. Шулчак Муса Аллаһыга мөрәҗәгать итте, һәм Аллаһы, күк күкрәтеп, аңа җавап кайтарды. 20Раббы Синай тавының башына төште һәм Мусаны Үз янына чакырды. Шуннан Муса тауга күтәрелде.

21Раббы Мусага әйтте:

– Аска төш тә халыкны кисәт: Мине күрергә дип ашкынмасыннар, югыйсә күбесе үләр+. 22Хәтта Миңа якынлашырга җыенган руханилар да үзләрен пакьләргә тиеш; пакьләмәсәләр, аларны да һәлак итәрмен+.

23– Халык Синай тавына менә алмый, – диде Муса. – Син бит тау тирәли сызык сызарга һәм шул җирне изге дип исәпләргә куштың.

24– Аска төш, – дип җавап кайтарды Раббы, – һәм бирегә Һарунны алып мен. Әмма руханилар һәм халык Минем янга тауга менәргә ашкынмасын, юкса Мин аларны җәзалармын.

25Муса аска – халык янына төшеп, боларның барысын да аларга сөйләп бирде.

20

Ун боерык

20^1•Шулчак Аллаһы түбәндәге сүзләрне әйтте:

2– Мин – сезне Мисырдан, коллык йортыннан коткарган Раббы Аллагыз+.

3Сездә Миннән башка аллалар булмасын+.

4Үзегезгә һичнинди потлар ясамагыз. Югарыда, күктә, һәм түбәндә, җирдә, яисә җир асты суларында булган нәрсәләргә охшатып, сын-сурәтләр ясамагыз+. 5Аларга табынмагыз, сәҗдә кылмагыз, чөнки Мин, сезнең Раббы Аллагыз, бары тик Үземә генә тугры булып калуны таләп итүче Затмын. Миннән йөз чөергән аталарының гөнаһлары өчен өченче, дүртенче буынгача балаларына җәза бирүчемен+. 6Ә Мине яраткан һәм әмерләремне үтәгәннәрнең меңенче буынына кадәр мәрхәмәт күрсәтүчемен+.

7Раббы Аллагызның исемен кирәкмәскә телгә алмагыз: Аның исемен кирәкмәскә телгә алган кешегә Раббы җәза бирми калмас+.

8Шимбә көнне изге көн буларак билгеләп үтегез+. 9Алты көн дәвамында бөтен эшләрегезне эшләгез, 10ә җиденче көн – Раббы Аллагызга багышланган ял көне. Ул көнне сезгә эшләргә ярамый – үзегез дә, угыл-кызларыгыз да, ир вә хатын-кыз колларыгыз да, шәһәрләрегездәге килмешәкләр дә, терлегегез дә эшләмәсен. 11Чөнки Раббы, алты көн буе эшләп, күкне, җирне, диңгезне һәм анда булган барлык нәрсәләрне булдырды, ә җиденче көнне ял итте. Шуңа күрә шимбә көнне Раббы мөбарәк кылды. Аны изге бер көн итәрәк аерды.

12Ата-анаңны хөрмәт ит. Шулай эшләсәң, Раббы Аллаң сиңа бирәсе җирдә гомерең озын булыр+.

13Кеше үтермә+.

14Зина кылма+.

15Урлашма+.

16Якыныңа каршы ялган шаһитлык итмә+.

17Башка берәүнең өенә, хатынына, ир яки хатын-кыз колына, үгезенә яки ишәгенә – гомумән, кеше малына нәфесеңне сузма+.

Исраилиләрнең Аллаһыдан куркуы

18Күк күкрәвен һәм мөгез быргы тавышын ишетеп, яшен яшьнәвен һәм төтенле тауны күреп, кешеләр, куркудан калтырана-калтырана, артка чигенделәр. 19Халык Мусага:

– Безгә син сөйлә, ә без сине тыңларбыз; Аллаһы сөйләшмәсен безнең белән, югыйсә үләрбез, – диде+.

20Халыкка җавап итеп, Муса болай диде:

– Курыкмагыз! Аллаһы сезне сынарга дип, һәм сез, Аны хөрмәт итеп, гөнаһ кылмасын дип килде.

21Халык таудан ерактарак торды, Муса исә эчендә Аллаһы булган кара болытка таба юнәлде.

Мәзбәх турындагы канун

22Шулвакыт Раббы Мусага әйтте:

– Исраилиләргә сүземне җиткер: «Күктән торып, сезнең белән ничек сөйләшкәнемне күрдегез; 23шулай булгач, Минем янга көмештән яки алтыннан потлар ясап куймагыз. 24Сез Миңа туфрактан мәзбәх ясагыз, үзегезнең вак һәм эре терлегегезне тулаем яндыру вә татулык корбаны итеп шунда яндырыгыз. Исемемне хөрмәт итү өчен билгеләнгән һәр урынга килеп, Мин сезгә Үземнең фатихамны бирермен. 25Минем өчен мәзбәхне таштан ясаган очракта, шомартылган таш кулланмагыз; ташны кискеч белән эшкәртсәгез, мәзбәхне нәҗесләү[*] булыр+. 26Мәзбәхкә баскычтан менәрлек булмасын, югыйсә кием астында шәрә урыныгыз күренер».

21

Коллар турындагы канун

21^1Син халыкка җиткерергә тиешле кануннар менә шулар: 2«Әгәр гыйбрине кол итеп аласың икән, ул алты ел хезмәт итсен дә җиденче елда йолым түләми генә иреккә чыксын+. 3Ул кеше ялгыз чакта кол булган икән, иреккә дә берүзе генә китсен; әгәр кол өйләнгән кеше булган икән, иреккә хатыны белән бергә чыксын ул. 4Әгәр кол өйләнмәгән булып, аны хуҗасы өйләндерсә һәм хатыны малайлар яки кызлар тудырса, хатын үзе дә, аның балалары да хуҗаныкы булып исәпләнә. Ә кол үзе иреккә чыга ала.

5Әгәр кол: „Мин үземнең хуҗамны, хатынымны һәм балаларымны яратам, минем иреккә чыгасым килми“, – дисә, 6хуҗа шул колын хөкемче хозурына алып барсын һәм, аны ишеккә яки ишек яңагына терәтеп, колагын без белән тишсен. Шуннан ул гомерлеккә хуҗасының колы булып калыр+.

7Әгәр берәү үзенең кызын коллыкка саткан икән, кызны азат итү шарты ир-ат колларны азат итү кебек түгел. 8Әгәр кызның хуҗасы, аны хатынлыкка алырга теләп тә, соңыннан аңардан гайрәте чиксә, кызны йолып алырга теләүчегә ул үзенең ризалыгын бирсен, әмма чит халык кешесенә сатарга аның хокукы юк, чөнки кыз белән ул дөреслек буенча мөгамәлә кылмаган санала. 9Әгәр хуҗа кол кызны углына хатын итеп ала икән, ул аны үз кызы итеп кабул кылсын. 10Әгәр хуҗа үзенә икенче хатын алса, беренчесен ул азыктан да, кием-салымнан да, җенси якынлыктан да мәхрүм итмәскә тиеш+. 11Шушы өч нәрсәне эшләми икән, әлеге хатын аңа акча түләми генә иреккә чыга ала.

Үтерү һәм башка җитди җинаятьләр турындагы канун

12Әгәр кеше, кемгә дә булса сугып, аны үтерә икән, ул үзе дә үлемгә дучар ителергә тиеш+. 13Әгәр кеше кемне дә булса ялгышлык белән үтерә икән (Аллаһы шулай ихтыяр кыла икән), ул кеше Мин сезгә билгеләп куячак урынга кача ала+. 14Ә инде алдан уйлап, мәкер белән кемне дә булса үтерә икән, хәтта Минем мәзбәхем янында яклау эзләсә дә, үтерелергә тиеш+.

15Атасына яки анасына кул күтәргән һәркемнең җәзасы – үлемдер.

16Кешене урлап саткан яисә урланган кешене яшереп тоткан адәм үлем җәзасына тартылырга тиеш+.

17Атасын яки анасын хурлаган кеше үлем җәзасына тартылырга тиеш+.

18Әгәр ике кеше талашып, берсе икенчесенә таш яисә йодрык белән сукса, һәм теге кеше үлмәсә, әмма аңа урын өстендә ятарга, дәваланырга туры килсә, 19шуннан соң терелеп, таяк ярдәмендә йөрсә, суккан кеше җәзага тартылырга тиеш түгел: имгәнгән кешегә ул авырып яткан вакыты өчен һәм дәвалану чыгымнары өчен түләсен.

20Әгәр хуҗа кеше үзенең колын яки хезмәтче хатын-кызын таяк белән кыйнап үтерсә, үтерүче җәза алырга тиеш. 21Ә инде кыйналган кол тагын бер яисә ике көн яшәсә, колның үлеме өчен хуҗасы җәзага тартылырга тиеш түгел, чөнки кол – хуҗасының шәхси милкедер.

22Кешеләр сугышканда, берсе йөкле хатынга сукса, һәм нәтиҗәдә аның баласы вакытыннан элек туса, әмма башка төрле зыян килмәсә, гаепле кеше акча түләргә тиеш; күпме түләргә икәнлеген әлеге хатынның ире һәм хөкемчеләр хәл итә. 23Хатынга нинди зыян китерелсә, шундый ук җавап кайтарылырга тиеш: җанга – җан, 24күзгә – күз, тешкә – теш, кулга – кул, аякка – аяк, 25пешүгә – пешү, җәрәхәткә – җәрәхәт, имгәнүгә – имгәнү+.

26-27Әгәр хуҗа кеше, кол ир яки хезмәтче хатын-кызга сугып, аның күзен сукырайтса, ул аны иреккә җибәрсен, чөнки иреккә җибәрү – күз өчен түләнгән бәядер. Әгәр хуҗасы, сугып, колның тешен сындырса, ул аны шулай ук иреккә җибәрсен, чөнки иреккә җибәрү – теш өчен түләнгән бәядер.

Хуҗаның җаваплылыгы турындагы канун

28Әгәр кемнең дә булса үгезе ир-ат яки хатын-кызны сөзеп үтерсә, ул үгезне ташлар атып үтерегез һәм аның итен ашамагыз. Ә үгезнең хуҗасы җәзага тартылырга тиеш түгел+. 29Әгәр үгез элек тә кемнедер сөзгән, һәм моның өчен хуҗасы кисәтелгән булса, ләкин үгез тагын, иреккә чыгарылып, кемне булса да үтерсә, ул үгезне таш атып үтерергә, ә хуҗасын үлем җәзасына тартырга кирәк. 30Әмма үгез сөзеп үтергән кешенең гаиләсе акча алырга ризалашса, үгез хуҗасы үзенең җанын йолып алырга мөмкин: әлеге гаилә аннан күпме сораса, ул шулкадәр акча бирергә тиеш+. 31Әгәр үгез берәрсенең углын яки кызын сөзә икән, шушы ук канун кулланыла. 32Әгәр үгез ир-ат яки хатын-кыз затыннан берәр колны сөзеп үтерсә, үгез хуҗасы кол хуҗасына утыз шәкыл[*] көмеш бирергә, ә үгез ташлар атып үтерелергә тиеш.

33Әгәр кем дә булса кое капкачын ачса һәм аны япмаса яисә чокыр казыса һәм аны капламаса, һәм шул чокырга башка берәүнең үгезе яки ишәге төшсә, 34ул кеше аның хакын хайван хуҗасына түләргә тиеш; шуннан соң хайванның үләксәсе түләүчедә кала+.

35Әгәр берәүнең үгезе икенче кешенең үгезен сөзеп үтерә икән, үгез хуҗасы, исән калган үгезне сатып, акчасын урталай бүлсен һәм үлгән үгезнең гәүдәсен дә урталай бүлсен. 36Әгәр үгезнең элек тә башка хайванны сөзгәне мәгълүм булса, үгез хуҗасы аны иреккә чыгаруда гаепләнә һәм хайван өчен хайван белән түләргә – үз үгезен үлгән үгез өчен бирергә тиеш; хайванның үләксәсе түләүчедә кала.

22

Гаеп өчен түләү турындагы канун

22^1Кем дә булса үгез яки сарык урлап суйса яки сатса, урлаган бер үгез өчен – биш үгез, ә бер сарык өчен дүрт сарык түләргә тиеш+. 2-4Урлаган хайван бәясен түләргә тиеш ул. Әгәр аның бернинди мал-мөлкәте юк икән, коллыкка сатылырга тиеш. Әгәр урланган хайванны урлаучыда тере килеш тапсалар, урлаган кеше хайван хуҗасына урланган бер баш хайван өчен – үгезме, ишәкме, сарыкмы ул – икешәр баш итеп түләргә тиеш.

Әгәр карак төнлә өйгә керергә маташканда бәреп үтерелә икән, аның үлемендә беркем дә гаепләнми; инде бу хәл көндез булса, аны үтергән кеше гаепле санала+.

5Әгәр кем дә булса үзенең хайваннарын үз кырында яисә йөзем бакчасында йөртсә, һәм әлеге хайваннар, икенче берәүнең җиренә кереп, ашлыгын ашаса, китергән зыян өчен ул үзенең кырында яки йөзем бакчасында өлгергән иң яхшы уңышны бирергә тиеш.

6Кем дә булса, үз кырындагы чәнечкеле куакларны яндыру өчен, ут якса, һәм бу ут, таралып, башка берәүнең ашлык чүмәләләрен, урылмаган игеннәрен яисә бөтен басуын яндырса, ут яккан кеше янган ашлык хакын түләргә тиеш.

7Әгәр берәү үзенең якынына акча яисә әйберен сакларга биреп торып, бу акча яки әйбер шул кешенең өеннән урланса, тотылган очракта, урланган малның бәясен карак икеләтә кайтарырга тиеш. 8Әгәр каракны таба алмыйлар икән, йорт хуҗасы, хөкемче хозурына килеп, якынының әйберләренә кул сузмавы турында белдерергә тиеш.

9Әгәр ике кеше үгез, ишәк, сарык, кием-салым яисә югалган берәр әйбер турында бәхәсләшсә һәм берсе: „Бу минеке“, ә икенчесе: „Юк, бу минеке“, – дип әйтсә, икесе дә хөкемче хозурына килергә тиешләр. Хөкемче кемнең гаепле булуын ачыклый да, гаепле кеше гаепсезенә әйбер бәясен ике тапкыр арттырып түләргә тиеш була.

10Кем дә булса берәү якыныннан үзенең ишәген, үгезен, сарыгын яисә нинди дә булса башка хайванын саклап торуны үтенсә, ә шул вакыт эчендә хайван үлсә, имгәнсә яки, беркем күрмәгәндә, аны куып алып китсәләр, 11саклаучы кеше хайванны урламавы турында Раббы алдында ант итәргә, хайван хуҗасы исә бу антны кабул итәргә тиеш. Шулай булганда, бу хайван өчен хуҗага хак түләнми+. 12Әгәр саклаучы кеше әлеге хайванны үзе урлаган икән, ул аның өчен хуҗага түләргә тиеш. 13Инде хайванны ерткыч җәнлек ботарлаган икән, дәлил рәвешендә хайванның үләксәсен китерсен – ботарланган хайван өчен хуҗасына ул түләргә тиеш булмый.

14Әгәр берәү, файдалану өчен, якыныннан хайван алып тора икән, хуҗасы булмаганда, бу хайван имгәнсә яки үлсә, алып торучы бу хайван өчен якынына түләргә тиеш. 15Әгәр хайван янында хуҗасы да булса, әлеге кеше аңа түләргә тиеш түгел. Әгәр хайваннан файдаланып торган өчен акча түләнгән икән, хуҗага башкача түләнергә тиеш түгел.

Әхлак турындагы канун

16Әгәр бер ир кеше ярәшелмәгән гыйффәтле кызны алдап, аның белән якынлык кыла икән, ул, кызның атасына мәһәр түләп, кызны хатынлыкка алырга тиеш+. 17Әгәр атасы үзенең кызына бу кешегә кияүгә чыгарга рөхсәт бирми икән, теге ир кеше ул кыз өчен акчаны барыбер түләргә тиеш.

18Хатын-кыз күрәзәлек итә икән, аны исән калдырмагыз+.

19Кем дә булса хайван белән якынлык кыла икән, ул кеше үлем җәзасына тартылырга тиеш+.

20Башка илаһка корбан китерүче теләсә кем юк ителергә тиеш; бары тик Раббыга гына корбан китерегез.

21Сез килмешәкләр булып Мисыр җирендә яшәдегез, шуңа күрә читтән килгән кешеләр белән начар мөгамәлә кылмагыз һәм аларны җәберләмәгез+.

22Тол хатынны, ятимне җәберләмәгез+. 23Әгәр аларга җәбер кылсагыз, алар Миңа ялварырлар, һәм Мин аларның фөрьядларын ишетермен. 24Шул чагында Мин, ачуым чыгып, сезне кылыч белән үтерермен, һәм сезнең хатыннарыгыз – тол, ә балаларыгыз ятим калыр+.

25Әгәр Минем халкымнан кемдер ярлы булып, сез аңа әҗәткә акча биреп торасыз икән, рибачы[*] булмагыз, аңардан риба[*] алмагыз+. 26Әгәр кемнән дә булса рәһен[*] итеп өс киемен аласыз икән, кояш баеганчы, аны хуҗасына кайтарып бирегез,+
27чөнки бу кием – ул кешенең бердәнбер япмасы: шул киеме булмаса, йоклаганда нәрсә ябыныр?! Әгәр ул Миңа ялварса, Мин аны ишетермен, чөнки Мин мәрхәмәтле.

28Аллаһыны яманламагыз, халкыгызның идарәчесен каргамагыз+.

29Уңышыгызны һәм шәрабыгызны Миңа тәкъдим итәргә соңгармагыз.

Үзегезнең беренче ир балаларыгызны Миңа тапшырыгыз+. 30Сыерның беренче булып туган үгез бозавын, сарыкның беренче булып туган иркәк бәрәнен Миңа тапшырыгыз. Алар җиде көн әниләре белән торсыннар, ә сигезенче көндә аларны Миңа бирегез+.

31Сез – Минем изге халкым: кыргый җәнлекләр ботарлаган хайван итен ашамагыз, аны этләргә ташлагыз+.

23

Гаделлек турындагы канун

23^1Гайбәт таратмагыз; ялган шаһитлык биреп, яман кешегә ярдәм итмәгез+. 2Кешеләрнең күпчелеге начарлык эшләсә, аларга иярмәгез; мәхкәмәдә шаһитлык биргәндә, күпчелеккә ияреп, гаделлекне бозмагыз. 3Дәгъвасын белдергән ярлы кешегә өстенлек күрсәтмәгез+.

4Әгәр адашкан үгез яки ишәкне күрсәң, хуҗасы синең дошманың булса да, аны хуҗасына кайтарып бир+. 5Әгәр дошманыңның ишәге йөк авырлыгыннан җиргә егыла икән, аларны авыр хәлдә калдырма, ярдәм ит.

6Мәхкәмәдә ярлы кешегә карата гаделсезлек күрсәтмәгез+. 7Ялганнан качыгыз; гаепсез һәм хаклы булганны үлемгә дучар итмәгез, чөнки Мин шундый яманлыкны эшләгән кешене акламаячакмын+. 8Ришвәт алмагыз, чөнки ришвәт күзлеләрне сукырайта һәм гаепсезләрне харап итә+.

9Читтән килгән кешене кыерсытмагыз: читтән килеп урнашкан кешенең күңелен сез беләсез, чөнки үзегез дә Мисыр җирендә килмешәк булып яшәдегез+.

Җиденче ел һәм шимбә көн

10Үз җирегезгә алты ел буе ашлык чәчегез һәм уңыш җыегыз. 11Ә җиденче елны җирне эшкәртмәгез, аңа ял бирегез. Халкыгыз арасындагы ярлылар андагы ашлыкны җыеп алсын, ә алардан калганы белән ерткыч җәнлек туенсын. Йөзем бакчалары һәм зәйтүн агачлары белән дә нәкъ шулай эш итегез+.

12Алты көн эшләгез, ә җиденче көнне эшләмәгез: үгезләрегез һәм ишәкләрегез ял итсеннәр, шулай ук колларыгызның угыллары һәм читтән килгән кешеләр дә ару-талчыгудан арынсыннар+.

13Сезгә әйткән һәр сүземә игътибарлы булыгыз! Башка илаһларның исемнәрен искә төшермәгез, аларны сезнең авызыгыздан ишетмәсеннәр+.

Өч зур бәйрәм

14Һәр елны өч тапкыр Минем хөрмәткә бәйрәм ясагыз+.

15Төче күмәч бәйрәмен үткәрегез. Мин сезгә кушканча, җиде көн дәвамында төчегә пешерелгән икмәк ашагыз. Моны Абиб аенда билгеләнгән вакытта эшләгез, чөнки бу айда сез Мисырдан чыктыгыз.

Минем каршыга беркем дә буш кул белән килергә тиеш түгел+.

16Үз кырыгызда беренче уңышны җыйгач, Уңыш бәйрәмен үткәрегез.

Ел тәмамланганда[*], үзегезнең кырыгыздан барлык уңышны җыеп алгач, Бөртекле ашлык җыю бәйрәмен[*] үткәрегез+.

17Шул рәвешле, елга өч мәртәбә барлык ирләр Хуҗа-Раббы каршына килергә тиешләр+.

18Миңа корбан каны китергәндә, ачыткы салынган бернәрсә дә тәкъдим итмәгез. Бәйрәм хөрмәтенә Миңа китерелгән корбанның маен иртәнгә калдырмагыз.

19Беренче уңышның иң яхшы өлешен Раббы Аллагыз йортына китерегез.

Кәҗә бәтиен анасының сөтендә пешермәгез+.

Аллаһының вәгъдәсе һәм күрсәтмәләре

20Юлыгызда саклап, Мин әзерләгән урынга алып барсын өчен, сезгә бер фәрештә юллыйм+. 21Аңа буйсыныгыз һәм аны тыңлагыз; аңа каршы чыкмагыз. Әгәр аңа каршы гөнаһ кылсагыз, ул сезне гафу итмәс, чөнки ул Минем исемнән эш итәр. 22Әгәр аңа буйсынсагыз, Мин әйткәннәрнең барысын да үтәсәгез, Мин сезнең дошманнарыгызга дошман булырмын һәм сезгә каршы торучыларга каршы торырмын+. 23Минем фәрештәм сезнең алда барыр һәм сезне амориләр, хиттиләр, фәризиләр, кәнганиләр, хиввиләр вә явүсиләр җиренә китерер; Мин бу халыкларны юкка чыгарырмын+. 24Бу халыкларның илаһларына сәҗдә кылмагыз, аларга табынмагыз һәм бу халыклар эшләгәнчә эшләмәгез; илаһларының сыннарын юкка чыгарыгыз һәм аларның изге баганаларын җимерегез+. 25Раббы Аллагызга табыныгыз. Әгәр шулай эшләсәгез, Ул сезгә икмәк һәм су муллыгына фатиха бирер һәм сезне авыру-чирләрдән саклар+. 26Сезнең хатын-кызларыгыз бала төшүне һәм кысыр калуны белмәс. Сезнең гомерегезне Мин озын-озак кылырмын+.

27Мин сезнең алдан Үземнең дәһшәтемне җибәрермен һәм сез очратачак һәрбер халыкны каушатырмын; барлык дошманнарыгызны сездән качарга мәҗбүр итәрмен+. 28Мин сезнең алдан эре шөпшәләр җибәрермен, һәм алар хиввиләр, кәнганиләр вә хиттиләрне күз алдыгыздан юк итәр+. 29Әмма Мин бу халыкларны бер ел эчендә генә сезнең хозурдан куып чыгармам, чөнки җир өсте бушап калса, андагы ерткыч җәнлекләр, үрчеп китеп, сезгә куркыныч тудырыр+. 30Сез, сан ягыннан ишәеп, әлеге җирләрне үзләштергәнгә кадәр, бу халыкларны Мин аз-азлап куа торырмын.

31Мин сезгә Камышлы диңгездән алып Фырат елгасына кадәр булган җирне бирермен, бер яктан ул пелештиләр диңгезе, ә икенче яктан чүл белән чикләнер. Мин ул җирдә булган халыкларны сезнең карамакка тапшырырмын, һәм сез аларны үзегезнең күз алдыгыздан куып җибәрерсез+. 32Бу халыклар һәм аларның илаһлары белән бернинди килешү төземәгез 33һәм аларга сезнең җирегездә калырга юл куймагыз; югыйсә алар сезне Миңа каршы гөнаһ кылырга котыртыр. Аларның илаһларына табыну – сезнең өчен тозак»+.

24

Аллаһының Исраил халкы белән килешү төзүе

24^1Шуннан соң Раббы Мусага:

– Син үзең, Һарун, Надаб, Абиһу һәм җитмеш Исраил өлкәне тауга күтәрелегез дә ерактан гына Миңа табыныгыз+. 2Әмма Раббы янына Муса үзе генә якынлашсын, ә калганнар моны эшләмәсен. Халык исә аның белән тауга менәргә тиеш түгел, – диде.

3Муса, халык янына барып, Раббының барлык сүзләре һәм кануннары турында сөйләп бирде, һәм барысы да бертавыштан:

– Без Раббының барлык сүзләрен үтәрбез, – дип җавап кайтарды+.

4Раббының барлык сүзләрен Муса язып алды, ә иртәгесен иртүк торып, тау итәгендә мәзбәх төзеде һәм Исраилнең һәр ыругыннан бер таш исәбеннән унике таш утыртып куйды. 5Аннары Муса Исраил егетләрен корбанлык мал алып килергә җибәрде. Бу егетләр тулаем яндыру корбаннары китерделәр һәм үгезләрне, татулык корбаны буларак, Раббыга тәкъдим иттеләр. 6Муса, бу хайваннарның канын алып, яртысын касәләргә салды, ә калган яртысын мәзбәхкә чәчрәтте. 7Муса төргәккә язылган Килешүне халыкка укыды, һәм кешеләр:

– Без Раббының барлык сүзләрен үтәрбез һәм Аңа буйсынырбыз, – диделәр.

8Шулчак Муса корбан канын халык өстенә чәчрәтте һәм әйтте:

– Бу – Раббының сезнең белән төзегән Килешүне раслаучы кан. Шушы барлык сүзләр – Килешүнең нигезе+.

9Шуннан соң Муса, Һарун, Надаб, Абиһу һәм Исраилнең җитмеш өлкәне тауга күтәрелделәр 10һәм шунда Исраил Алласын күрделәр. Аның аяклары астында зәңгәр якуттан ясалган, аяз күк төсендә басма сыман бер нәрсә бар иде+. 11Исраилнең башлыклары Аллаһыны күрделәр, әмма Аллаһы, кулын сузып, аларга зыян китермәде, һәм алар ашадылар, эчтеләр.

Мусаның Аллаһы белән очрашуы

12Раббы Мусага:

– Минем янга тауга күтәрел һәм шунда кал. Мин Үземнең канун һәм боерыкларымны, ике таш тактага язып, халыкка җиткерү өчен, сиңа бирермен, – диде+.

13Муса һәм аның ярдәмчесе Ешуа юлга кузгалдылар, һәм Муса Аллаһы тавына күтәрелде+. 14Өлкәннәргә ул:

– Без сезнең янга әйләнеп кайтканчы, безне шушында көтегез; Һарун белән Хүр сезнең янда кала – дәгъваларын чишәр өчен, кешеләр аларга мөрәҗәгать итсен, – диде.

15Муса менеп җитүгә, тауны болыт каплап алды. 16Раббы шөһрәте Синай тавына иңде, һәм болыт алты көн буена тауны каплап торды, ә җиденче көнне Раббы болытлар арасыннан Мусага мөрәҗәгать итте. 17Исраилиләр тау башында ялкынланып янган утка охшаган Раббы шөһрәтен күрделәр+. 18Муса, тауга күтәрелеп, болытлар эченә керде; әлеге тауда ул кырык көн һәм кырык төн булды+.

25

Изге чатыр өчен бүләкләр

25^1•Раббы Мусага болай диде:

2– Исраилиләргә әйт: Миңа бүләкләр китерсеннәр, ә син бирергә теләгән һәркемнән бүләкне кабул итеп ал. 3Син алардан түбәндәге әйберләрне ал: алтын, көмеш, бакыр, 4зәңгәр, җете кызыл вә кызыл төстәге йон, нәфис җитен, кәҗә мамыгы, 5кызыл төскә буялган сарык тәкәсе тиреләре, диңгез филе тиреләре, сәрви агачы, 6яктырткыч өчен зәйтүн мае, изгеләндерү мае һәм көйрәтү мае өчен хуш исле матдәләр, 7эфодка һәм рухани күкрәкчәсенә беркетү өчен, ахак вә башка кыйммәтле ташлар.

8Кешеләр Минем өчен Изге чатыр корсыннар, һәм Мин алар арасында яши алачакмын+. 9Чатыр һәм андагы бар нәрсәне Мин сиңа күрсәтәчәк үрнәк буенча эшлә.

Аллаһы сандыгы

10•Кешеләр сәрви агачыннан Аллаһы сандыгы ясасыннар. Сандыкның буе ике терсәк[*] ярым, иңе һәм биеклеге терсәк ярым булсын+. 11Сандыкның эчен һәм тышын саф алтын белән каплап, кырыйларын да алтынлап бизә. 12Дүрт алтын боҗра коеп, аларны, һәр ягына икешәр итеп, сандыкның дүрт аягына беркет. 13Шуннан соң сәрви агачыннан колгалар ясап, алтын белән йөгерт. 14Сандыкны күчереп йөртү өчен, әлеге колгаларны аның ян-якларындагы боҗраларга кидер. 15Бу колгалар һәрвакыт сандыкның боҗралары эчендә булырга тиеш, аларны аннан чыгарма. 16Мин сиңа боерыклар язылган таш такталарны бирермен. Аларны шушы сандыкка сал.

17Сандыкның капкачын саф алтыннан эшлә. Аның буе ике терсәк ярым, иңе терсәк ярым булсын. 18Алтынны чүкеп, ике керубим сурәтен капкачның ике очына яса: 19берсен – бер очына, икенчесен – икенче очына беркетеп куй; алар икесе дә капкач белән тоташ итеп эшләнсен. 20Керубимнәрнең канатлары, күккә җәелеп, сандык капкачын каплап торсыннар. Алар бер-берсенә кара-каршы торып, йөзләрен сандык капкачына төбәсеннәр. 21Мин сиңа боерыклар язылган таш такталарны бирермен; аларны сандыкка сал да капкачын яп+. 22Шунда – Боерыклар сандыгының капкачы өстендә, ике керубим арасында – синең белән очрашып, Исраил халкына Үземнең әмерләремне бирә торган булырмын+.

Изге икмәк куя торган өстәл

23•Сәрви агачыннан буе ике терсәк, иңе бер терсәк һәм биеклеге терсәк ярым булган өстәл яса. 24Аны саф алтын белән каплап, кырыйларын алтын белән каймалап ал. 25Өстәлгә бер уч киңлегендәге[*] кыса ясап, кысаның кырыйларын да алтын белән каймалап ал. 26Соңыннан дүрт алтын боҗра ясап, аларны өстәлнең дүрт почмагындагы дүрт аякка беркет. 27Боҗраларны кыса янына урнаштыр; бу боҗраларга, өстәлне күчереп йөртү өчен, колгалар кидерелсен. 28Колгаларны сәрви агачыннан ясап, алтын белән йөгерт. Бу колгалар өстәлне күчереп йөртү өчен кирәк. 29Өстәлгә куя торган тәлинкәләрне, җамаякларны, шәраб бүләкләре өчен чүлмәкләрне һәм касәләрне саф алтыннан яса. 30Минем алга – өстәл өстенә – һәрвакыт изге икмәк куй+.

Шәмдәл

31•Шәмдәлне саф алтыннан чүкеп яса. Аның нигезен, сабагын, касәләрен, бөреләрен һәм таҗ яфракчыгын бербөтен итеп тоташтыр. 32Шәмдәлдәге алты ботакның өчесе бер якта, өчесе икенче якта булсын. 33Касә исә бөре һәм таҗ яфракчыгы булган бадәм чәчәгенә охшап, һәр ботакта өч касә булсын – шәмдәл белән тоташкан алты ботак менә шул рәвештә ясалсын. 34Шәмдәлдә бөре һәм таҗ яфракчыгы булган бадәм чәчәгенә охшаш тагын дүрт касә яса. 35Шәмдәлдәге алты ботак өч пар булсын, ә һәр ботак пары астында берәр бөре ясалсын. 36Шәмдәл, бөреләр һәм ботаклар белән бербөтен итеп, тулысынча саф алтыннан чүкелсен.

37Шуннан соң, шәмдәл алдындагы урынны яктыртып тору өчен, бу шәмдәлгә җиде яктырткыч эшлә. 38Филтә кыскычы һәм улаклары саф алтыннан булсын. 39Шәмдәлне һәм аның өчен кирәкле барлык әйберләрне бер талант[*] саф алтыннан яса. 40Кара аны, аларны тауда күрсәтелгән үрнәк буенча эшлә+.

26

Изге чатыр

26^1•Чатыр өчен ун пәрдә тегелсен, пәрдәләр исә нәфис җитеннән һәм зәңгәр, җете кызыл вә кызыл төстәге йоннан тукылып, аларга керубим сурәтләре чигелсен. 2Пәрдәләрнең барысын да бер зурлыкта эшлә: буе егерме сигез, иңе дүрт терсәк булсын. 3Пәрдәләрне бер-берсенә тоташтырып, биш пәрдәне аерым һәм калган бишесен тагын аерым тек. 4Зәңгәр тукымадан ясалган элмәкләрне беренче биш пәрдәнең кырыена тегеп куй, шулай ук икенче биш пәрдәнең кырыена тек: 5беренче биш пәрдәнең кырыенда – илле элмәк һәм икенче биш пәрдәнең кырыенда шулай ук илле элмәк. Беренче пәрдәдәге һәр элмәк икенче пәрдәдәге һәр элмәккә пар килсен. 6Аннары барлык пәрдәләрне бергә беркетү, ягъни чатырны бербөтен итеп җыю өчен, алтыннан илле каптырма яса.

7Чатырны каплау өчен, янә бер каплавыч яса. Бу каплавыч өчен кәҗә мамыгыннан унбер пәрдә әзерлә. 8Барлык пәрдәләр бер үлчәмдә – буе утыз һәм иңе дүрт терсәк булсын. 9Башта биш пәрдәне, аннары тагын алтыны бер-берсенә тоташтыр. Чатырның алгы ягындагы алтынчы пәрдәне ике кат итеп бөклә. 10Тоташтырып тегелгән биш пәрдәнең һәм тоташтырып тегелгән алты пәрдәнең кырыйларына иллешәр элмәк яса. 11Аннары барлык пәрдәләрне бергә беркетү, ягъни каплавычны бербөтен итеп тоташтыру өчен, бакырдан илле каптырма эшлә һәм аларны элмәкләргә кидер. 12Ә пәрдәләрнең өстәмә өлеше – каплавычның артып калган бер яртысы – чатырның арт ягына асылынып төшсен. 13Пәрдәләрнең һәр ике ягыннан да бер терсәккә чыгып калган кисәге исә чатырның ян-якларын капласын.

14Чатыр өчен янә ике каплавыч эшлә: аларның берсе кызыл төскә буялган сарык тәкәсе тиреләреннән, ә икенчесе – беренчесе өстендәгесе – диңгез филе тиреләреннән булсын+.

15•Чатыр өчен сәрви агачыннан рамнар яса. 16Һәр рамның биеклеге ун терсәк һәм киңлеге терсәк ярым булырга тиеш. 17Рамнарны бер-берсенә беркетер өчен, һәр рамның ике чыгынтысы булып, чатырның барча рамнары шулай эшләнсен. 18Чатырның көньякка караган ягы өчен егерме рам 19һәм көмештән кырык нигез яса – һәр рам астында, чыгынтыларга туры китереп, икешәр нигез булсын. 20Чатырның икенче, ягъни төньякка караган ягы өчен дә егерме рам 21һәм һәрбер рам өчен икешәр итеп көмештән кырык нигез яса. 22Чатырның арткы, ягъни көнбатышка караган ягы өчен тагын алты рам, 23ә чатырның арткы ягындагы почмаклар өчен ике рам яса. 24Почмактагы рамнар аскы яктан тоташтырылып, өстән беренче боҗра янында беркетелсен; ике почмак та бертөрле ясалсын. 25Шулай итеп, әлеге сигез рам өчен көмештән уналты нигез булыр – һәр рам астына икешәр нигез.

26Борысларны сәрви агачыннан яса: чатырның бер ягындагы рамнар өчен биш борыс, 27икенче ягындагылары өчен янә биш борыс һәм арткы яктагы, ягъни көнбатыштагы рамнар өчен тагын биш борыс булсын. 28Рамнар уртасындагы борыс чатырның бер очыннан икенче очына кадәр сузылсын. 29Рамнарны алтын белән капла һәм аларга, борысларны утырту өчен, алтын боҗралар беркет; бу борысларны да алтын белән капла. 30Чатырны тауда күрсәтелгән үрнәк буенча төзе.

31•Зәңгәр, җете кызыл вә кызыл төстәге йоннан һәм нәфис җитеннән махсус пәрдә тукы да аның өстенә керубим сурәтләре чик+. 32Сәрви агачыннан дүрт багана яса һәм аларны алтын белән капла. Дүрт баганага алтыннан эшләнгән ыргаклар беркет, баганалар астына дүрт көмеш нигез куй һәм алтын ыргакларга пәрдәне эл. 33Пәрдәне чатыр түбәсендәге каптырмалар астына урнаштыр һәм пәрдә артына Боерыклар сандыгын куй. Бу пәрдә Изге бүлмәне Иң изге бүлмәдән аерып торсын+. 34Иң изге бүлмәдәге Боерыклар сандыгы өстенә капкач куй. 35Пәрдәнең икенче ягына, изге икмәкне кую өчен, өстәл урнаштыр: өстәл чатырның төньягында торсын. Чатырның көньягына, өстәл каршысына, шәмдәл куй.

36Соңыннан, чатырга керү юлын каплау өчен, пәрдә эшлә; ул зәңгәр, җете кызыл вә кызыл төстәге йоннан һәм нәфис җитеннән тукылып, аның өстенә бизәкләр чигелсен. 37Пәрдәне элү өчен, сәрви агачыннан биш багана һәм алтын ыргаклар ясап, аларны да алтын белән капла. Баганалар өчен биш бакыр нигез кой.

27

Мәзбәх

27^1•Мәзбәхне сәрви агачыннан яса. Ул тигезьяклы турыпочмак рәвешендә – буе һәм иңе бишәр терсәк, ә биеклеге өч терсәк булсын. 2Мәзбәхнең һәр почмагына берәр мөгез әзерлә, һәм бу мөгезләр мәзбәх белән бербөтен итеп эшләнсен. Мәзбәхнең өстен бакыр белән капла+. 3Әлеге мәзбәх өчен барлык әсбаплар – көл колашалары, көрәкләр, касәләр, чәнечкеләр һәм күмер алгычлар бакырдан эшләнсен+. 4Аның өчен рәшәткә, ягъни бакыр челтәр яса һәм рәшәткәнең һәр дүрт почмагына бакыр боҗра беркет. 5Рәшәткәне мәзбәхнең эченә – өске кырыеннан түбәнрәк төшеп, уртасына урнаштыр. 6Сәрви агачыннан мәзбәх өчен колгалар ясап, аларны бакыр белән капла. 7Күчереп йөрткәндә, мәзбәхнең ике ягындагы боҗраларына әлеге колгаларны кидер. 8Мәзбәхне, эчен куыш итеп, такталардан яса. Аны тауда күрсәтелгән үрнәк буенча эшләт.

Изге чатырның ишегалды

9•Чатыр өчен ишегалды яса. Көньякка караган ягының озынлыгы йөз терсәк булып, әлеге якта нәфис җитеннән тукылган пәрдәләр эленеп торсын. 10Пәрдәләрне элү өчен, егерме багана һәм, аларны урнаштыру өчен, егерме бакыр нигез яса. Баганадагы ыргак һәм чыбыкларны көмештән эшлә. 11Ишегалдының төньякка караган ягы шулай ук йөз терсәк булсын, һәм бу як өчен дә пәрдәләр, егерме багана һәм егерме бакыр нигез ясалсын. Баганадагы ыргакларны да, чыбыкларны да көмештән эшлә. 12Ишегалдының көнбатыш ягына, илле терсәк озынлыгындагы пәрдәләр эленеп, ун багана белән ун нигез куелсын. 13Ишегалдының көнчыгыш ягы – ишегалдына керә торган як – буйга шулай ук илле терсәк булсын. 14-15Ишегалды капкасының бер ягындагы пәрдәләр унбиш терсәк озынлыкта булып, алар өч нигез өстенә куелган өч баганага эленсен; икенче ягында да пәрдәләрнең озынлыгы унбиш терсәк булып, алары да өч нигезгә куелган өч баганага эленсен.

16Капкага эләр өчен, зәңгәр, җете кызыл вә кызыл төстәге йоннан һәм нәфис җитеннән пәрдә тукып, аның өстенә бизәкләр чик. Пәрдәнең озынлыгы егерме терсәк булсын. Пәрдә өчен дүрт багана һәм дүрт нигез яса. 17Ишегалды әйләнәсендәге барлык баганаларны көмеш чыбыклар һәм ыргаклар белән беркет һәм баганаларның нигезен бакырдан эшлә. 18Ишегалдының буе йөз терсәк, иңе илле терсәк, ә ишегалды әйләнәсендәге пәрдәләр биш терсәк биеклегендә булсын. Пәрдәләрне нәфис җитеннән тукы, ә баганаларның нигезен бакырдан эшлә. 19Чатырда кулланыла торган барлык җайланмалар, чатыр һәм ишегалды өчен барлык казыклар бакырдан эшләнсен.

Шәмдәл турындагы кагыйдә

20•Яктырткычлар һәрвакыт янып торсын өчен, сыйфатлы зәйтүн мае китерегез, дип, исраилиләргә әмер ит. 21Очрашу чатырының Боерыклар сандыгы куелган бүлмәсен аерып торучы пәрдәнең тышкы ягындагы яктырткычлар Раббы каршында кичтән алып иртәнгә кадәр янсын өчен, Һарун һәм аның угыллары аларны күзәтеп торырга тиеш. Бу – Исраил халкы һәм аның киләчәк буыннары өчен мәңгелек кагыйдә+.

28

Руханилар киемнәре

28^1Туганың Һарунны, аның угыллары Надаб, Абиһу, Элгазар һәм Итамарны исраилиләр арасыннан үз яныңа ал да, алар Минем каршымда руханилар булып хезмәт итсеннәр. 2Туганың Һарунга изге киемнәр әзерлә, алар аңа хөрмәт вә мәһабәтлек өстәр. 3Һарун, Миңа багышланып, руханилык итә алсын өчен, Мин акыл биргән барлык осталарны чакыр, һәм алар аңа киемнәр әзерләсеннәр. 4Алар менә нинди киемнәр әзерләргә тиеш: рухани күкрәкчәсе, эфод, япанча, бизәкләп тукылган күлмәк, чалма һәм пута. Туганың Һарунга һәм аның угылларына изге киемнәр әзерләсеннәр, шуннан соң алар Миңа рухани булып хезмәт итә алырлар. 5Осталар алтын җепләр, зәңгәр, җете кызыл вә кызыл төстәге йон һәм нәфис җитен куллансыннар.

6•Осталар эфодны алтын җепләрдән, зәңгәр, җете кызыл вә кызыл төстәге йоннан һәм нәфис җитеннән әзерләсеннәр – аны оста итеп чиксеннәр. 7Эфодны бәйләр өчен, аның ике ягына ике иңсә тегелсен. 8Билбау, эфодның үзе кебек, алтын җепләрдән, зәңгәр, җете кызыл вә кызыл төстәге йоннан һәм нәфис җитеннән әзерләнсен. Билбау эфодка тоташкан булсын.

9Ике ахак ташы ал һәм бу ташларга Исраил угылларының исемнәрен уеп яз. 10Алты исемне – бер ташка, калган алтысын – икенче ташка. Исемнәрне тәртип буенча яз: иң өлкән углыннан башлап иң кечесе белән тәмамла. 11-14Бу ташларга Исраил угылларының исемнәрен оста нәкышче мөһер уйган сыман итеп яз. Аннары алтын кысалар яса һәм ташларны шуларга урнаштыр; аннан бу ташларны, Исраил угылларының истәлеге итеп, эфодның иңсәләренә беркет. Шулай итеп, Раббы Исраил халкын исенә төшерсен өчен, Һарун үзенең иңбашларында Исраил угылларының исемнәрен йөртер. Ике чылбырны да саф алтыннан бау сыман итеп үреп эшлә, ул чылбырларны кысаларга беркет.

15•Эфодны әзерләгән кебек, рухани күкрәкчәсен, ягъни хөкем кылу күкрәкчәсен әзерлә. Күкрәкчәне дә алтын җепләрдән, зәңгәр, җете кызыл вә кызыл төстәге йоннан һәм нәфис җитеннән эшлә – аны оста итеп чик. 16Буе һәм иңе берәр карыш[*] булган тигезьяклы турыпочмак рәвешендәге бу күкрәкчә ике катлы булсын. 17Аңа дүрт рәт итеп кыйммәтле ташлар беркет: беренче рәттә – кызыл якут, топаз һәм зөбәрҗәт,+
18икенчесендә – фирәзә, зәңгәр якут һәм алмаз, 19өченчесендә – җете кызыл якут, оникс, аметист, 20ә дүртенчесендә – хризолит, ахак һәм яшма булсын. Аларны алтын кысаларга урнаштыр. 21Исраил ыругларының һәркайсына берәр таш исәбеннән барысы унике таш булырга тиеш. Һәрбер ташка, мөһер уйгандагы кебек, унике ыругның исемнәре берәм-берәм уеп язылсын.

22Күкрәкчә өчен чылбырларны саф алтыннан бау сыман үреп эшлә. 23Ике алтын боҗра ясап, аларны күкрәкчәнең өске ике почмагына беркет 24һәм ике алтын чылбырны күкрәкчә почмакларындагы боҗраларга бәйлә. 25Чылбырларның икенче очларын эфод иңсәләрендәге ике кысага беркет һәм, шул рәвешле, чылбырлар алдан эфодның ике иңсәсенә беркетелсен. 26Ике алтын боҗра ясап, аларны күкрәкчәнең аскы ике почмагына – эфодка караган эчке ягына беркет. 27Янә ике алтын боҗра ясап, аларны эфод иңсәләренең аскы ягына, ягъни җөе янына, билбау өстенә ныгыт. 28Күкрәкчә эфодтан шуып төшмәсен һәм эфодның билбавыннан өстәрәк торсын өчен, күкрәкчә боҗраларын эфод боҗраларына зәңгәр тасмалар белән бәйләп куй.

29Һәрвакыт Раббының исенә төшереп торыр өчен, Изге бүлмәгә Раббы алдына кергәндә, Һарунның йөрәге турысында Исраил угылларының исемнәре уеп язылган хөкем итү күкрәкчәсе булыр. Бу – хөкем итү күкрәкчәсе. 30Аның эченә изге жирәбәләр[*] куй. Һарун Раббы алдына килгәндә, алар аның йөрәге өстендә булырлар; шул рәвешле, Раббы алдында исраилиләргә хөкем чыгарганда, Һарун һәрвакыт аларны үз янында йөртер+.

31•Эфод белән киелә торган япанча тоташтан зәңгәр тукымадан тегелсен. 32Аның уртасында баштан кияр өчен тишек булсын. Тукыманың чите сыпылмасын өчен, тишек кырыйларын яка сыман итеп тек. 33Зәңгәр, җете кызыл һәм кызыл төстәге йон алып, алардан япанча итәге әйләнәсенә анар сурәтләре яса, ә алар арасына алтын кыңгыраулар беркет. 34Итәк әйләнәсендә алтын кыңгыраулар һәм анарлар үзара чиратлашып барсын. 35Һарун бу киемне рухани хезмәтен башкарганда кияргә тиеш. Раббы алдына Изге бүлмәгә кергәндә һәм аннан чыкканда, бу кыңгыраулар чыңлап торыр. Шуңа күрә аңа үлем янамас.

36Саф алтыннан бер ләүхә яса һәм, мөһер уйган сыман, аңа «Раббыга багышланган» дигән сүзләрне уеп яз+. 37Аны чалманың алгы ягына зәңгәр тасма белән беркетеп куй. 38Һарун аны башына киеп йөрсен; әгәр исраилиләрнең Раббыга багышлаган изге бүләкләрендә хата булса, Һарун аларның гаепләрен үз өстенә алыр. Раббы бүләкләрне кабул итсен өчен, изгелек билгесе беркетелгән чалманы Һарун һәрвакыт киеп йөрсен+.

39Нәфис җитеннән күлмәк тек. Нәфис җитеннән чалма әзерлә һәм путага бизәкләр чик+. 40Һарунның угыллары өчен дә шундый күлмәкләр, путалар һәм баш киемнәре әзерлә, бу аларга хөрмәт вә мәһабәтлек өстәр. 41Бу киемнәрне туганың Һарунга һәм аның угылларына кигез дә, башларына май сөртеп, аларны руханилыкка багышла. Миңа рухани булып хезмәт итсеннәр өчен, аларны шулай изгеләндер.

42Руханиларның эчке ыштаннарын нәфис җитеннән тек; ул аларны билдән тезгә кадәр каплап торсын. 43Очрашу чатырына кергәндә яки, Изге бүлмәдә хезмәт башкару максатыннан, хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхенә якынайганда, Һарун һәм аның угыллары шушы ыштанны кияргә тиешләр. Шул вакытта алар гаепле булмас һәм үлемгә дучар ителмәс. Бу – Һарун һәм аның нәсел варислары өчен мәңгелек кагыйдә.

29

Руханилыкка багышлау йоласы

29^1•Һарун белән аның угыллары рухани булып Миңа хезмәт итсеннәр өчен, менә шундый изгеләндерү йоласы үтә: кимчелексез бер үгез бозау һәм ике сарык тәкәсе ал да 2сыйфатлы бодай оныннан төче икмәк, шулай ук зәйтүн мае кушылган төче күмәч һәм зәйтүн мае белән майланган юка төче көлчәләр пешер+. 3Икмәк, күмәч һәм көлчәләрне кәрзингә сал да аларны үгез бозау һәм ике сарык тәкәсе белән бергә Миңа тәкъдим ит.

4Шуннан соң Һарун һәм аның угылларын Очрашу чатыры алдына алып килеп ю да 5Һарунга күлмәк, эфод, эфод белән киелә торган япанча һәм рухани күкрәкчәсе кидер; аннары эфодны бизәкле билбау белән бәйләп куй. 6Башына чалма кидереп, чалмага изгелек билгесен беркет. 7Изгеләндерү мае ал да Һарунның башына сөрт+.

8Шуннан соң Һарунның угылларын алып кил, аларга күлмәк кидер 9һәм билләрен пута белән бу, аларга баш киеме кидер. Һарун һәм аның угылларын син руханилыкка шул рәвешле багышларсың. Мәңге үзгәрми торган кагыйдә буенча, алар рухани булырлар.

10Шуннан Очрашу чатыры алдына үгез бозауны алып кил. Һарун һәм аның угыллары кулларын бозау башына куйсыннар[*], 11ә соңыннан Раббы каршында – Очрашу чатыры алдында бозауны суй. 12Аның канына бармагыңны манып, мәзбәхнең мөгезләренә сөрт, ә калган канны мәзбәх нигезенә түк+. 13Бозауның эчке әгъзаларын каплаган бөтен маен, бавыр астындагы өлешен, ике бөерен һәм бөер өстендәге маен аерып ал да аларны мәзбәхтә яндыр;+
14ә бозауның итен, тиресен һәм эчендәге шакшыларын станнан читкә алып китеп яндыр. Бу – гөнаһ йолу корбаны+.

15Шуннан соң ике сарык тәкәсенең берсен ал; Һарун һәм аның угыллары кулларын тәкәнең башына куйсыннар; 16тәкәне суй, канын мәзбәхнең һәр ягына чәчрәт. 17Соңыннан тәкәне кисәкләргә бүл, аның эчке әгъзаларын һәм аякларын, юып, башы һәм калган өлешләре янына куй, 18аннан бөтен тәкәне, тулаем яндыру корбаны итеп, мәзбәхтә яндыр. Бу – Раббыга багышланган яндыру бүләге; аның тәмле исе Раббының күңеленә хуш килер+.

19Икенче сарык тәкәсен ал; Һарун һәм аның угыллары кулларын тәкәнең башына куйсыннар. 20Тәкәне суй, канын Һарунның һәм угылларының уң колак яфракларына сөрт. Шулай ук уң кулларының һәм уң аякларының баш бармакларына да кан сөрт. Соңыннан мәзбәхнең һәр ягына да кан чәчрәт. 21Аннары мәзбәхтәге канның бер өлешен һәм берникадәр изгеләндерү мае алып, Һарунга, аның киемнәренә, шулай ук аның угылларына һәм аларның киемнәренә сип. Һарун, аның угыллары һәм аларның киемнәре шул рәвешле изгеләндерелер.

22Шуннан соң руханилыкка багышлау йоласы өчен китерелгән тәкәнең маен, аның симез койрыгын, бөтен эчке әгъзаларын каплаган маен, бавыр астындагы өлешен, майлары белән бергә ике бөерен һәм арткы уң ботын ал. 23Шулай ук Раббы алдына китерелгән кәрзиндәге төче икмәкләрдән бер күмәч, бер майлы икмәк һәм бер юка көлчә ал. 24Боларның һәммәсен Һарун һәм аның угылларының кулына бир, һәм алар шуны күтәреп селкесеннәр дә Раббы алдына махсус бүләк итеп китерсеннәр. 25Аннары, барысын да аларның кулларыннан алып, тулаем яндыру корбаны өстендә мәзбәхтә яндыр. Бу – Раббыга багышланган яндыру бүләге; аның тәмле исе Раббы күңеленә хуш килер+. 26Шуннан соң Һарунны руханилыкка багышлаганда корбан ителгән сарык тәкәсенең түш итен ал да, махсус бүләк итеп, Раббы алдында күтәреп селке. Бу өлеш синеке булыр.

27Һарун һәм аның угылларын руханилыкка багышлаганда корбан ителгән сарык тәкәсенең селкегән өлешләрен – түш итен һәм арткы ботын изгеләндер. 28Раббыга китергән татулык корбаннарының бу өлешен Исраил халкы Һарунга һәм аның угылларына бирсен, чөнки бу – аларның мәңгелек өлеше.

29Һарунның изге киемнәре аның нәсел варисларына калсын – аларны руханилыкка багышлап, май сөрткәндә, шушы киемнәрне киярләр+. 30Атасы урынына баш рухани сыйфатында Очрашу чатырының Изге бүлмәсенә хезмәт итәр өчен кергәндә, Һарунның нәсел варисы җиде көн дәвамында шушы киемнәрне киеп йөрсен.

31Руханилыкка багышлау корбаны булган тәкәнең итен изге урында пешер, 32ә соңыннан Һарун һәм аның угыллары бу итне һәм кәрзиндәге икмәкне Очрашу чатыры алдында ашасыннар. 33Алар бу бүләкләрне ашый алалар; әлеге бүләкләр аларны руханилыкка багышлаганда һәм изгеләндергәндә, гөнаһларыннан арындырганда китерелә. Әмма башка кешеләр боларны ашый алмый, чөнки әлеге бүләкләр – изге+. 34Әгәр тәкә итенең бер өлеше яисә икмәк сыныгы иртәнгә калса, аны яндырырга кирәк; бу икмәкне яисә итне ашарга ярамый, чөнки ул – изге.

35Шушыларның барысын да Һарун һәм аның угыллары өчен нәкъ Мин әйткәнчә эшлә. Аларны руханилыкка багышлау йоласы җиде көн дәвам итсен. 36Җиде көн дәвамында, гөнаһлардан арыну өчен, һәр көнне бер үгез бозауны гөнаһ йолу корбаны итеп китер. Мәзбәхне дә нәҗеслектән пакьлә, изгеләндерү өчен, аны майла+. 37Мәзбәхне җиде көн буена чистарт һәм изгеләндер; ул шушылай итеп тулысынча изге булыр. Аңа кагылган бар нәрсә изге саналыр[*]+.

Көндәлек тәкъдимнәр

38•Һәр көнне мәзбәхтә бер яшьлек ике сарык бәрәнен: 39берсен – иртән, ә икенчесен кич белән корбанга китер. 40-41Эфаның уннан бер өлеше күләмендә сыйфатлы бодай онына һиннең[*] дүрттән бер өлеше күләмендә сыйфатлы зәйтүн мае кушып, икмәк бүләген, шулай ук һиннең дүрттән бер өлеше күләмендә шәраб бүләген беренче бәрән белән бергә тәкъдим ит. Кич белән, икенче бәрәнне китергәндә, яңадан да иртәнге кебек шул ук күләмдә икмәк һәм шәраб бүләге тәкъдим ит. Бу – Раббыга багышланган яндыру бүләге; аның тәмле исе Раббының күңеленә хуш килер+. 42Киләчәк буыннар бу тулаем яндыру корбанын һәрвакыт Очрашу чатыры алдына – Раббы каршына китерсеннәр. Мин шунда алар белән очрашырмын һәм синең белән сөйләшермен. 43Исраил халкы белән очрашу урыным булыр бу, һәм ул урын Минем шөһрәтем белән изгеләндерелер. 44Мин Очрашу чатырын һәм мәзбәхне изгеләндерермен. Һарунны һәм аның угылларын, алар Миңа рухани буларак хезмәт күрсәтсеннәр өчен, шулай ук изгеләндерермен. 45Мин Исраил халкы арасында яшәрмен һәм аларның Алласы булырмын+. 46Шунда халык Мин – Раббы, аларның Алласы икәнне, исраилиләр арасында яшәр өчен, аларны Мисыр җиреннән алып чыкканны белер. Мин – Раббы, аларның Алласыдыр!

30

Хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхе

30^1•Хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхен сәрви агачыннан яса. 2Ул тигезьяклы турыпочмак – буе һәм иңе берәр терсәк, биеклеге ике терсәк булсын. Аның дүрт почмагына мөгезләр ясап, алар мәзбәх белән бербөтен булырга тиеш+. 3Мәзбәхнең өстен, ян-якларын һәм мөгезләрен саф алтын белән каплап, кырыйларын да алтын белән бизә. 4Мәзбәхнең өске ягыннан бераз аскарак төшеп, кара-каршы ике ягына алтын боҗралар беркетеп куй. Бу боҗраларга, мәзбәхне күчереп йөртү өчен, колгалар кидер. 5Колгаларны, сәрви агачыннан ясап, алтын белән капла. 6Мәзбәхне Боерыклар сандыгы алдындагы пәрдә каршына куй, ягъни сандык өстендәге капкач алдына урнаштыр. Шул капкач өстендә Мин синең белән очрашырмын+.

7Яктырткычларны әзерләгәндә, Һарун һәр иртәдә мәзбәх өстендә хуш исле сумала-майлар көйрәтергә тиеш. 8Һәм һәр кичне яктырткычларны кабызганда, ул шулай ук хуш исле сумала-майлар көйрәтергә тиеш. Шулай итеп, Раббы алдында сумала-майлар буыннан-буынга даими көйрәтелер. 9Тыелган башка сумала-майларны да, яндыру корбанын да, икмәк бүләген дә бу мәзбәхтә яндырмагыз. Шулай ук шәраб бүләген дә коймагыз+. 10Елына бер тапкыр Һарун гөнаһ йолу корбанының каны белән мәзбәх мөгезләрен пакьләсен. Бу йола һәр ел саен буыннан-буынга башкарылсын. Бу мәзбәх – Раббы өчен тулысынча изге+.

Изге чатыр салымы

11Раббы Мусага әйтте:

12– Син Исраил халкының санын исәпкә алганда, һәр ир-ат үзе өчен Раббыга йолым түләргә тиеш. Шул чагында аларга афәт янамас+. 13Саналган һәр ир-ат ярты шәкыл[*] йолым түләсен. (Бер шәкыл – егерме гера[*] була.) Бу ярты шәкыл Раббыга тәкъдим ителсен+. 14Яше егермедән узган, исәпкә алынган һәр ир-ат әлеге йолымны Раббыга багышласын. 15Байлар – ярты шәкылдан артык, ә ярлылар ярты шәкылдан ким бирмәскә тиеш. Сезнең җаннарыгызны саклау өчен, Раббыга бирә торган йолым булыр бу. 16Исраил халкыннан бу акчаларны җыеп ал да Очрашу чатыры хаҗәтләре өчен сарыф ит. Бу йолым Раббыга исраилиләрне искә төшерү, аларның җаннарын саклау өчен булыр+.

Бакыр юынгыч

17•Раббы Мусага әйтте:

18– Юыну өчен, бакыр юынгыч һәм аңа бакыр аскуйма яса. Юынгычны Очрашу чатыры белән мәзбәх арасына урнаштыр һәм су белән тутыр+. 19Һарун вә аның угыллары шушы юынгычтан кулларын һәм аякларын юсыннар. 20Очрашу чатырына кергән саен, алар юынырга тиеш; шул чагында алар үлмәячәк. Раббыга багышлап, яндыру бүләге китерү өчен, мәзбәхкә якынлашканда да, 21шулай ук аяк-кулларын юарга тиеш, шулай эшләмәсәләр – үләрләр. Бу – Һарун һәм аның нәсел варислары өчен буыннан-буынга мәңгелек кагыйдә.

Изгеләндерү мае

22Раббы Мусага тагы болай диде:

23-24– Хуш исле, сыйфатлы матдәләр – биш йөз шәкыл сыек мирра, шул күләмнең яртысын, ягъни ике йөз илле шәкыл хуш исле дарчин, ике йөз илле шәкыл хуш исле камыш, биш йөз шәкыл кассия[*], бер һин зәйтүн мае ал. 25Шуларны, хушбуй әзерләгәндәге кебек, бергә болгат та изгеләндерү мае яса. Бу – изгеләндерү мае+. 26-28Шушы май белән Очрашу чатырын, Боерыклар сандыгын, өстәл һәм өстәлдәге барлык савыт-сабаны, шәмдәл һәм аның кирәк-яракларын, хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхен, корбан яндыру мәзбәхен һәм аның барлык әсбапларын, шулай ук юынгыч һәм аның аскуймасын майла+. 29Аларны шул рәвешле изгеләндер, һәм алар тулысынча изге булырлар. Бу әйберләргә кагылган бар нәрсә изге саналыр+.

30Һарунга һәм аның угылларына май сөрт, аларны руханилыкка багышлап, Миңа хезмәт итү өчен изгеләндер+. 31Исраил халкына болай дип әйт: «Бу – киләсе буыннар өчен Раббының изгеләндерү мае. 32Бу майны бүтәннәргә сөртмәгез; ошбу ысул белән башка бернинди дә май әзерләмәгез. Бу май – изге. Аны изге дип исәпләгез. 33Әгәр кем дә булса, шушыңа охшатып, май әзерләсә яки аны рухани булмаган кешегә сөртсә, андый зат үз халкыннан читләштерелергә тиеш».

Хуш исле сумала-майлар

34Шуннан соң Раббы Мусага болай диде:

– Тигез күләмдә итеп менә мондый хуш исле матдәләр – натап, шехелет, хелбена һәм саф сумала-майлар ал. 35Шуларны бергә кушып болгат та, хушбуй әзерләгәндәге кебек, хуш исле сумала-майлар яса һәм тоз өстә. Бу хуш исле сумала-майлар – саф һәм изге+. 36Шушы сумала-майларның бер өлешен, бик вак итеп төеп, Очрашу чатырындагы Боерыклар сандыгы алдына куй, һәм шул урында Мин синең белән очрашачакмын. Бу сумала-майлар тулысынча изге дип исәпләнер. 37Мондый ысул белән үзегезгә бернинди дә хуш исле сумала-майлар әзерләмәгез. Аны Раббыга багышланырга тиешле изге әйбер дип исәпләгез. 38Әгәр кем дә булса берәү, аның исе белән ләззәтләнү өчен, мондый сумала-майлар әзерли икән, андый кеше үз халкыннан читләштерелергә тиеш.

31

Изге чатырны кору өчен осталар

31^1•Шуннан Раббы Мусага болай диде:

2– Кара, Мин Яһүдә ыругыннан Хүр углы Уридән туган Бесалелны сайладым 3һәм аны, Аллаһы Рухы белән рухландырып, барлык һөнәрләр өчен кирәкле акыл, осталык һәм төрле күнекмәләр белән баеттым+. 4Шуңа күрә ул алтын, көмеш һәм бакыр әйберләрнең сызымын сызып, аларны ясый 5һәм кыйммәтле ташларны, кырлап, кысага утырта, шулай ук агачтан әйберләр ясый белә. Бесалел теләсә нинди эшне башкара ала. 6-11Дан ыругыннан Ахисамах углы Оһолиабны Мин Бесалелның ярдәмчесе итеп билгеләдем. Сиңа әмер ителгән бар әйберне – Очрашу чатырын, Боерыклар сандыгын һәм аның капкачын, чатырның барлык кирәк-яракларын, өстәлне һәм өстәлдәге савыт-сабаны, саф алтыннан эшләнгән шәмдәлне һәм аның барлык кирәк-яракларын, хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхен, корбан яндыру мәзбәхен һәм аның барлык әсбапларын, юынгычны һәм аның аскуймасын, мәһабәт киемнәрне – рухани Һарунга изге киемнәрне һәм аның угылларына руханилык итү өчен киемнәрне, изгеләндерү маен һәм Изге бүлмә өчен хуш исле сумала-майларны әзерли алсыннар өчен, Мин шулай ук барлык һөнәрчеләргә дә осталык бирдем. Мин сиңа ничек кушкан булсам, алар барысын да шулай эшләсеннәр.

Шимбә көн

12•Раббы Мусага әйтте:

13– Исраил халкына әйт: «Сез Минем шимбә көннәремне билгеләп үтәргә тиеш. Сезне изге итүче Раббы икәнемне сез белсен өчен, бу көн Минем белән сезнең арадагы билге булыр. 14Шимбә көнне билгеләп үтегез, чөнки бу көн сезнең өчен изге. Кем дә булса шимбә көнне билгеләп үтмәсә, ул кеше үлемгә дучар ителергә тиеш; ә инде шимбә көнне нинди дә булса эш башкарган кеше, кем булуына карамастан, үз халкыннан читләштерелергә тиеш+. 15Алты көн эшләгез, ә җиденче, ягъни шимбә көнне ял итегез, бу – Раббыга багышланган изге көн. Шимбә көнне эшләгән адәм үлем җәзасына тартылсын. 16Исраил халкы буыннан-буынга шимбә көнне билгеләп үтәргә тиеш, бу – мәңгегә беркетелгән килешү. 17Шимбә көн Минем белән сезнең арадагы мәңгелек билге булып калыр, чөнки Раббы, алты көн буе эшләп, күк вә җирне булдырды, ә инде җиденче көнне ял итте»+.

18Шуннан соң, Синай тавында Муса белән сөйләшүен тәмамлап, Аллаһы аңа бармагы белән язган боерыкларын – ике таш такта бирде+.

32

Исраилиләрнең алтыннан үгез бозау сынын ясавы

32^1•Инде күп вакыт узып та, Мусаның һаман да таудан төшмәвен күргәч, кешеләр Һарун тирәсенә җыелдылар һәм аңа:

– Әйдә, безгә аллалар яса, алар безнең алдан барсыннар. Безне Мисырдан алып чыккан Мусага нәрсә булганны белмибез, – диделәр+.

2Һарун халыкка әйтте:

– Хатыннарыгызга, угылларыгызга һәм кызларыгызга кидергән алтын алкаларны салдырып, миңа алып килегез+.

3Шуннан соң бар халык, алтын алкаларын салып, Һарунга алып килде. 4Һарун халыктан алтынны алды, аны эретеп койды да кискеч ярдәмендә үгез бозау сынын ясады. Шулчак халык әйтте:

– Әй Исраил токымы! Сине Мисыр җиреннән алып чыккан аллаң менә шушы!+

5Һарун, моны күреп, бозау каршында мәзбәх төзеде һәм әйтте:

– Иртәгә Раббы хөрмәтенә бәйрәм булыр.

6Икенче көнне халык, бик иртә торып, тулаем яндыру корбаннары һәм татулык корбаннары китерде; соңыннан барысы утырып ашап-эчте дә күңел ачарга кереште+.

7Шулчак Раббы Мусага:

– Тиз генә түбәнгә төш, Мисыр җиреннән алып чыккан халкың бозылды! – диде. – 8Минем әмерләремнән алар бик тиз тайпылдылар, үзләренә үгез бозау сынын коеп, шуңа табындылар һәм корбаннар китерделәр, һәм халык әйтте: «Әй Исраил токымы! Сине Мисыр җиреннән алып чыккан аллаң менә шушы!»

9Раббы Мусага янә әйтте:

– Күрәм ки, бу халык үзсүзле+. 10Хәзергә син Мине калдырып тор. Ачу-ярсуымнан Мин аларны кырып бетерәм, ә соңыннан синнән бөек халык булдырам+.

11Әмма Муса Раббыдан, үз Алласыннан ялварып сорады:

– Әй Раббы, Үзеңнең бөек көчең, кодрәтле кулың белән Мисыр җиреннән алып чыккан халкыңа ник шулай ачулысың+? 12Нишләп әле Син мисырлыларга: «Раббы Үз халкын усал ният белән – тауларда һәлак итеп, җир йөзеннән юкка чыгарыр өчен, Мисырдан алып киткән икән», – дип әйтергә юл куясың?! Ярсуыңны чәчмә, үзгәрт карарыңны, Үз халкыңа афәт белән янама! 13Колларың Ибраһим, Исхак һәм Исраилне исеңә төшер – аларга Син Үз Затыңнан: «Нәселегезне күктәге йолдызлар санынча ишәйтермен. Вәгъдә иткән шушы җирләрнең бөтенесен нәсел варисларыгызга мәңгелек биләмә итеп бирермен», – дип ант иттең+.

14Шуннан Раббы Үзенең карарын үзгәртте, һәм халыкка кылынасы афәт булмый калды+. 15Ә Муса исә, боерыклар язылган әлеге ике таш тактаны алып, таудан төште. Бу ташларның ике ягына да боерыклар язылган иде. 16Бу таш такталарны Аллаһы Үзе ясап, әлеге боерыкларны Үзе уеп язган иде.

17Кешеләрнең кычкырышкан тавышын ишетеп, Ешуа Мусага әйтте:

– Тавышларга караганда, станда сугыш бара!

18– Бу тавыш – җиңүчеләрнең дә, җиңелгәннәрнең дә тавышы түгел, – дип җавап кайтарды Муса. – Җырлаган тавышлар ишетәм мин!

19Станга якынлашкач, Муса үгез бозау сынын һәм биеп йөрүче халыкны күрде. Шунда Муса, ачуыннан ярсып, тау итәгендә такталарын җиргә атып бәрде, һәм алар чәлпәрәмә килеп ватылды. 20Аннары Муса алар ясаган үгез бозау сынын алды да утка салды һәм алтынны, көл хәленә китереп, суга сибеп җибәрде, шуннан соң Исраил халкын шул суны эчәргә мәҗбүр итте+.

21Муса Һаруннан:

– Бу халык сиңа нәрсә эшләде? Ник син аларны авыр гөнаһка батырдың? – дип сорады.

22– Ачуланма, хуҗам, – дип җавап бирде Һарун. – Бу халыкның начарлык эшләргә һәрвакыт әзер торуын син беләсең бит. 23Алар миңа әйттеләр: «Безгә аллалар яса, алар безнең алдан барсыннар. Безне Мисырдан алып чыккан Мусага нәрсә булганны белмибез». 24Һәм мин аларга: «Кемнәрнең алтын бизәнү әйберләре бар – салыгыз», – дидем. Алар миңа үзләренең алтыннарын бирделәр, һәм мин аларны утка ташладым, ә ут эченнән менә шушы үгез бозау килеп чыкты.

25Муса күрде ки, Һарун кул астында исраилиләр тыеп булмас дәрәҗәдә йөгәнсезләнгән, дошманнарын сөендереп, тәмам мәсхәрәгә калган+. 26Муса стан капкасы алдына басты да әйтте:

– Кем Раббы артыннан барырга тели, шулар минем янга килсен!

Барча левиләр Муса янына җыелдылар. 27Муса аларга әйтте:

– Исраилнең Раббы Алласы болай ди: «Һәркайсыгыз кылычын ассын да станның бер очыннан икенче очына узсын һәм үзенең туганын, дустын, якынын үтерсен»+.

28Левиләр Мусаның боерыгын үтәделәр, һәм шул көнне өч мең чамасы кеше һәлак булды.

29Аннары Муса әйтте:

– Бүген сез угылларыгызның һәм туганнарыгызның гомере бәрабәренә үзегезне Раббыга багышладыгыз, шуңа күрә Ул сезгә Үзенең фатихасын күндерде.

30Икенче көнне иртән Муса халыкка әйтте:

– Гөнаһыгыз зур сезнең! Әмма мин хәзер Раббы янына менәм, бәлки, гөнаһларыгызны кичерүен үтенә алырмын!

31Муса, Раббы янына әйләнеп кайтып, әйтте Аңа:

– Әйе, бу халык зур гөнаһ эшләде. Алар үзләренә алтыннан алла ясадылар. 32Хәзер Син аларның бу гөнаһын кичерсәң иде! Әгәр кичермисең икән, Үзең язган китаптан[*] исемемне сызып ташла.

33Раббы Мусага:

– Китабымнан Мин Үземә каршы гөнаһ эшләүчеләрнең исемнәрен сызам+. 34Хәзер исә юлга кузгал һәм Мин әйткән урынга халыкны ияртеп кит, ә Минем фәрештәм алдыңнан барыр. Вакыты җиткәч, кылган гөнаһлары өчен Мин аларга җәза бирермен, – дип җавап кайтарды.

35(Халык ясаган үгез бозау сыны өчен, ягъни Һарун эшләп биргән сын өчен, Раббы исраилиләргә җәза җибәрде.)

33

Аллаһының исраилиләр белән барырга теләмәве

33^1Шуннан соң Раббы Мусага:

– Үзең дә, Мисырдан алып чыккан халкың да моннан китегез. Ибраһим, Исхак һәм Ягъкубка ант итеп, Мин «Сезнең нәселегезгә бирермен» дигән җирләргә китегез, – диде. – 2Сезнең алдыгыздан Мин фәрештә җибәрермен һәм кәнганиләрне, амориләрне, хиттиләрне, фәризиләрне, хиввиләрне, явүсиләрне куып чыгарырмын+. 3Сөт вә бал агып торган җиргә китегез, әмма Мин сезнең белән бармаячакмын: сез – үҗәт халык, әгәр Мин сезнең белән барам икән, юлда сезне һәлак итүем ихтимал+.

4Начар хәбәрне ишетеп, бар халык кайгыга төште, беркем үзенең бизәнү әйберләрен такмады, 5чөнки Раббы Мусага, исраилиләргә болай дип әйт, дигән: «Сез – үҗәт халык. Әгәр сезнең белән бергә бераз гына барсам да, сезне кырып бетерүем ихтимал. Барлык бизәнү әйберләрегезне салыгыз, сезнең белән нәрсә эшләргә кирәклеген Үзем карармын»+. 6Шуның өчен Исраил халкы Хореб тавында үзенең бизәнү әйберләрен салды һәм башкача инде кимәде.

Мусаның махсус чатырда Аллаһы белән очрашуы

7Шул арада Муса, станнан арырак китеп, бер чатыр корды. Ул аны Очрашу чатыры дип атады. Раббыдан нәрсә булса да сорарга теләүче һәр кеше станнан читтә корылган әлеге чатырга килә алды+. 8Муса чатырга таба юнәлсә, бар кеше, үз чатырларының алдына басып, Мусаның чатыр эченә кереп киткәнен карап кала иде. 9Муса керүгә, чатыр алдына болыт баганасы төшеп туктый, һәм Раббы Муса белән сөйләшә иде. 10Чатыр алдында болыт баганасын күрүгә, үз чатырлары янында басып торган кешеләр йөзтүбән җиргә каплана иде. 11Раббы, йөзгә-йөз карап, Муса белән дустанә сөйләшә, шуннан соң Муса станга кире кайта, ә аның яшь ярдәмчесе – Нун углы Ешуа – шул чатырда кала иде.

Мусаның Аллаһыны үзе белән барырга күндерүе

12Муса Раббыга әйтте:

– Син миңа: «Бу халыкны җитәкләп барырсың», – дидең, әмма минем белән кемне җибәрәсеңне әйтмәдең. Син миңа: «Исемеңне хәтердә тотам, Минем күз алдымда син илтифат казандың», – дидең. 13Әгәр чыннан да шулай икән, Сине танып белер һәм күз алдыңда тагын да илтифат казаныр өчен, миңа Үзеңнең юлларыңны күрсәт. Һәм шуны да онытма: бу кешеләр – Синең халкың!

14– Сезнең белән барырмын Мин, – диде Раббы, – һәм сиңа тынычлык бирермен.

15Шулчак Муса Раббыга әйтте:

– Әгәр Син безнең белән бармыйсың икән, безне бу урыннан җибәрмә. 16Безнең белән бармасаң, мин дә, халкың да Синең күз алдыңда илтифат казанганыбызны кайдан белербез? Мин һәм Синең халкың җирдәге башка барлык халыклардан нәрсәсе белән аерылып торыр соң?!+

17Раббы Мусага:

– Син нәрсә сорасаң, Мин шуны эшләрмен, чөнки күз алдымда син илтифат казандың, һәм Мин исемеңне хәтердә тотам, – диде.

Аллаһының Мусага Үзенең шөһрәтен күрсәтергә вәгъдә итүе

18Шулчак Муса Раббыга әйтте:

– Зинһар өчен, миңа Үзеңнең шөһрәтеңне күрсәт.

19Раббы җавап кайтарды:

«Синең алдыңда Мин Үземнең бар шөһрәтемне[*] күрсәтермен;

Үземнең „Раббы“ дигән исемемне игълан итәрмен.

Кемгә теләсәм, шуңа шәфкать күрсәтермен;
кемне кызганырга теләсәм, шуны кызганырмын+.

20Әмма Минем йөземне күрә алмассың, чөнки Мине күргән кеше исән кала алмый»+.

21Раббы тагын әйтте:

– Менә, Минем янымда бер урын бар. Син шушы урында – кыяда басып торырсың. 22Минем шөһрәтем шул турыдан узганда, Мин сине кыя ярыгына яшерермен һәм, шөһрәтем узып киткәнче, сине Үз кулым белән каплап торырмын. 23Соңыннан кулымны алырмын, һәм син Минем аркамны күрерсең, әмма йөземне күрә алмассың.

34

Аллаһының исраилиләр белән килешү яңартуы

34^1•Шуннан соң Раббы Мусага әйтте:

– Беренчесе төсле үк итеп, ике таш такта яса, ә Мин элеккеге, син ваткан таш такталарга язылган сүзләрне яңа такталарга язармын. 2Иртәгә иртән әзер бул, Синай тавына мен дә тау башында Минем каршыма чыгып бас+. 3Синең белән һичкем дә булмаска тиеш – бу тауда беркем дә күренмәсен. Хәтта вак һәм эре терлек тә тау итәгендә утлап йөрергә тиеш түгел+.

4Муса әүвәлгеләре шикелле ике таш такта ясап, Раббы кушканча, икенче көнне иртүк аларны үзе белән алды да Синай тавына күтәрелде. 5Раббы исә, болыт эчендә төшеп, Муса белән янәшә басып торды һәм аңа Үзенең «Раббы» дигән исемен җиткерде. 6Раббы, Муса алдыннан узып, шуны игълан итте:

«Раббы, Раббы, кызганучан вә мәрхәмәтле Аллаһы,
сабыр, рәхим-шәфкатьле вә тугрылыклы Аллаһы!+

7Ул Үзенең мәрхәмәтен меңнәрчә буыннарга күрсәтә,
хилаф эшләрне, җинаятьләрне, гөнаһларны кичерә,
әмма гаеплеләргә җәза бирергә дә онытмый,
аталарының гөнаһлары өчен
өченче, дүртенче буынгача җәза бирә»+.

8Муса шундук, башын җиргә кадәр иеп, Аңа табынды 9һәм:

– Әй Хуҗа-Хакимем! Әгәр мин Синең күз алдыңда илтифат казанганмын икән, зинһар өчен, безнең белән бар, Хуҗа-Хакимем! Бу халыкның үҗәт булуына карамастан, безнең хилаф эшләребезне һәм гөнаһларыбызны кичер! Безне Үзеңнең биләмәң итеп ал, – диде.

10Шуннан Раббы әйтте:

– Мин синең белән килешү төзим. Синең бөтен халкың алдында моңа кадәр җир йөзендәге бер генә халыкта да эшләнмәгән могҗизалар күрсәтермен, һәм синең белән яши торган халык Мин Раббының синең хакка дәһшәтле эшләр кылуын күрер. 11Бүген Мин биргән әмерләрне үтәгез. Мин сезнең күз алдыгыздан амориләрне, кәнганиләрне, хиттиләрне, фәризиләрне, хиввиләрне һәм явүсиләрне куачакмын. 12Сак булыгыз: барачак җирегездә яшәүче бер генә халык белән дә килешү төземәгез, югыйсә алар сезгә тозак булырлар+. 13Шуңа күрә аларның мәзбәхләрен җимерегез, изге баганаларын ватыгыз һәм алиһә Аширә хөрмәтенә куелган баганаларын аударыгыз+. 14Башка бернинди илаһка да табынмагыз, чөнки Раббы – башка илаһларга түзеп тормаучы Аллаһы+. 15Бу җирдә яшәүче халык белән килешү төземәгез, югыйсә алар, үз илаһларына табынган һәм корбан китергән вакытта, сезне дә үзләре белән чакырырлар, һәм сез аларның корбаннарын ашый башларсыз+. 16Әгәр сез үз угылларыгызга аларның кызларын хатынлыкка сайласагыз, аларның кызлары, үз илаһларына табынып, сезнең угылларыгызны шуны ук эшләргә мәҗбүр итәрләр+.

17Коелма потлар ясамагыз+.

18Төче күмәч бәйрәмен үткәрегез. Мин сезгә кушканча, җиде көн дәвамында төчегә пешергән икмәк ашагыз. Моны Абиб аенда, билгеләнгән вакытта үтәгез, чөнки бу айда сез Мисырдан чыктыгыз+.

19Беренче булып туган һәр ир бала, шулай ук эре һәм вак мал-туарыгыздан беренче булып туган иркәк терлек – Минеке+. 20Әмма беренче булып туган ишәкне бәрән биреп йолып алыгыз; әгәр йолып алмасагыз, муенын сындырыгыз. Сезнең беренче ир балагыз да йолып алынырга тиеш.

Минем каршыга беркем дә буш кул белән килергә тиеш түгел+.

21Алты көн эшләгез, ә җиденче көнне ял итегез. Хәтта сабан вакыты һәм урак өсте булса да ял итегез+.

22Беренче бодай уңышын җыйгач, Атналар бәйрәмен[*] үткәрегез, ә ел тәмамланганда, Бөртекле ашлык җыю бәйрәмен үткәрегез.

23Елга өч мәртәбә сезнең барлык ирләрегез Хуҗа-Раббы, Исраил Алласы каршына килергә тиешләр+. 24Мин сезнең алдыгыздан башка кавемнәрне куып җибәрермен һәм сезнең чикләрегезне киңәйтермен. Сез елына өч тапкыр Раббы Аллагыз каршына килсәгез, беркем дә сезнең җирегезне тартып ала алмас.

25Миңа корбан каны китергәндә, ачыткы салынган бернәрсә дә тәкъдим итмәгез. Котылу бәйрәме корбанының һичнәрсәсен иртәнгә калдырмагыз+.

26Беренче булып җыйган уңышыгызның иң яхшы өлешен Раббы Аллагыз йортына китерегез.

Кәҗә бәтиен анасының сөтендә пешермәгез+.

27Раббы Мусага әйтте:

– Мин әйткәннәрнең барысын да язып ал, чөнки бу – Мин синең белән һәм Исраил халкы белән төзегән килешүнең нигезедер.

28Муса анда Раббы белән кырык көн вә кырык төн булды, берни ашамады да, эчмәде дә; таш такталарга килешүнең сүзләрен – ун боерыкны язды+.

Мусаның нурлы йөзе

29Боерыклар язылган ике таш тактаны тотып, Муса Синай тавыннан төшкәндә, Аллаһы белән сөйләшүдән йөзенең нур чәчеп торуын үзе белми иде әле+. 30Мусаның йөзе нур чәчеп торганны күргәч, Һарун һәм барча Исраил халкы аңа якын килергә курыкты. 31Муса исә аларны үзенә чакырды, һәм Һарун белән халык башлыклары аның янына килде, һәм Муса алар белән сөйләште. 32Шуннан соң калган барлык исраилиләр дә Мусага якынлашты, һәм Раббының Синай тавында биргән боерыкларын ул аларга тапшырды. 33Сөйләшү тәмамлангач, Муса бөркәнчек белән йөзен каплады. 34Раббы алдына барып, Аның белән сөйләшкәндә, Муса һәрвакыт йөзеннән бөркәнчеген ала иде. Аннары, кайтып, Раббы кушканнарны Исраил халкына җиткергәндә,+
35халык аның йөзеннән нур бөркелеп торуын күрә иде. Раббы белән сөйләшергә барганчы, Муса янә йөзен бөркәнчек белән каплый иде+.

35

Шимбә турындагы канун

35^1Муса, Исраилнең бар халкын җыеп, болай диде:

– Раббы сезгә менә нәрсә эшләргә боерды: 2алты көн эшләгез, ә җиденче көн – шимбә, Раббыга багышланган изге ял көне. Ул көнне эшләгән кеше, кем булуына карамастан, үлемгә дучар ителергә тиеш+. 3Шимбә көнне хәтта өйләрегездә ут та кабызмагыз.

Исраилиләрнең бүләкләре

4•Исраил халкына Муса болай диде:

– Раббы менә нәрсә боерды: 5үзегездән Раббыга бүләкләр тәкъдим итегез. Һәркем Раббыга нәрсә бүләк итәргә тели, шуны китерсен. Ул бүләкләр: алтын, көмеш, бакыр, 6зәңгәр, җете кызыл вә кызыл төстәге йон, нәфис җитен, кәҗә мамыгы, 7кызыл төскә буялган сарык тәкәсе тиреләре, диңгез филе тиреләре, сәрви агачы,+
8яктырткыч өчен зәйтүн мае, изгеләндерү мае һәм көйрәтү мае өчен хуш исле матдәләр, 9эфодка һәм рухани күкрәкчәсенә беркетү өчен, ахак вә башка кыйммәтле ташлар булсын.

10Сезнең арада булган барлык осталар, килеп, Раббы кушкан бар нәрсәне – 11чатырны, аның каплавычын, каптырмаларын, рамнарын, борысларын, баганаларын һәм нигезләрен; 12Аллаһы сандыгын, аның колгаларын, капкачын һәм сандыкны аера торган пәрдәне; 13өстәлне һәм аның колгаларын, өстәлдәге барлык савыт-сабаны һәм Аллаһыга багышланган икмәкне; 14шәмдәлне, аның кирәк-яракларын вә яктырткычларын, аның өчен майны; 15хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхен һәм аның колгаларын; изгеләндерү маен, хуш исле сумала-майларны; чатырга керү юлын каплаучы пәрдәне; 16корбан яндыру мәзбәхен, аның бакыр рәшәткәсен, колгаларын һәм барлык әсбапларын; юынгычны һәм аның аскуймасын; 17ишегалды әйләнәсендәге пәрдәләрне, баганаларны һәм нигезләрне; ишегалды капкасына эленгән пәрдәне; 18чатыр вә ишегалды өчен казыкларны һәм бауларны; 19мәһабәт киемнәрне – Изге бүлмәдә хезмәт итү өчен, рухани Һарунга изге киемнәрне һәм аның угылларына, руханилык итү өчен, киемнәрне әзерләсеннәр.

20Исраил халкы Муса яныннан таралышты, 21аннары, Очрашу чатырын кору, чатыр өчен кирәк булган барлык нәрсәләрне һәм изге киемнәрне әзерләү өчен, үз теләге белән, йөрәге кушканча, Раббыга бүләк алып килде. 22Барча ир-ат һәм хатын-кыз, йөрәк кушканча, алтыннан ясалган төрле-төрле бизәнү әйберләре – эләктергеч, алка, балдак һәм муенсалар алып килде. Бу алтын әйберләрне алар, махсус бүләк итеп, Раббыга багышладылар. 23Кемнәрнең зәңгәр, җете кызыл вә кызыл төстәге йон, нәфис җитен, кәҗә мамыгы, кызыл төскә буялган сарык тәкәсе тиреләре яисә диңгез филе тиреләре булса, барысы да шуны китерде+. 24Көмеше яисә бакыры булганнар әлеге әйберләрне Раббыга китерде. Сәрви агачы булган һәркем, шул агачны эштә куллану өчен, Раббыга алып килде. 25Эрли белүче уңган хатын-кызлар үзләре эрләгән зәңгәр, җете кызыл вә кызыл төстәге йон җеп һәм нәфис җитен китерделәр. 26Ярдәм итәргә теләгән һәм эрләргә оста булган хатын-кызлар кәҗә мамыгы эрләде. 27Башлыклар, эфодка һәм рухани күкрәкчәсенә беркетү өчен, ахак һәм башка кыйммәтле ташлар китерделәр. 28Алар шулай ук яктырткыч, изгеләндерү мае һәм хуш исле сумала-майлар өчен төрле матдәләр һәм зәйтүн мае алып килделәр. 29Раббы Мусага кушкан эшләрне башкару өчен, һәр Исраил кешесе – ир-атмы ул, хатын-кызмы – үз теләге белән Раббыга бүләген алып килде.

Изге чатырны коручы осталар

30•Шулчак Муса Исраил халкына әйтте:

– Карагыз: Раббы Яһүдә ыругыннан Хүр углы Уридән туган Бесалелны сайлап, 31аны Аллаһы Рухы белән рухландырды һәм барлык һөнәрләр өчен кирәкле акыл, осталык һәм төрле күнекмәләр белән баетты. 32Шуңа күрә ул алтын, көмеш һәм бакыр әйберләрнең сызымын сызып, аларны ясый 33һәм кыйммәтле ташларны, кырлап, кысага утырта, шулай ук агачтан әйберләр ясый белә. Бесалел теләсә нинди эшне башкара ала. 34Раббы Бесалелга һәм Дан ыругыннан Ахисамах углы Оһолиабка башкаларны өйрәтү осталыгы бирде. 35Ул аларда теләсә нинди эшне башкарырлык осталык булдырды. Алар – һөнәр остасы да, сызымчы да, зәңгәр, җете кызыл вә кызыл төстәге йон һәм нәфис җитен белән чигүче дә, шулай ук тукучы да; алар – барлык эшләрне һәм сызымнарны белүчеләр.

36

36^1Шуңа күрә Бесалел, Оһолиаб һәм башка осталар Раббы кушкан эшләрне башкарсыннар. Раббы бу кешеләргә Изге чатырны коруда таләп ителгән барлык эшләрне башкару өчен осталык һәм акыл бирде.

Исраилиләр китергән бүләкләрнең артык күп булуы

2Муса, шулай итеп, Бесалелны, Оһолиабны һәм Раббы осталык биргән һөнәр ияләрен, бу эштә ярдәм итәргә теләгән барлык башка осталарны чакырып алды. 3Муса аларга Исраил халкы китергән бүләкләрне тапшырды, һәм осталар бу әйберләрне Изге чатырны коруга тоттылар. Халык исә һәр иртәне ихтыяри бүләкләр китерүен дәвам итте. 4Шуннан осталар, Изге чатырны корудан туктап, 5Муса белән сөйләшергә киттеләр.

– Раббы кушкан чатырны кору өчен, халык бүләкне кирәгеннән артык күп китерә, – диде алар.

6Шуның өчен Муса:

– Ирләр дә, хатын-кызлар да, чатыр кору өчен, башка бер нәрсә китермәсеннәр, – дип, стандагыларның һәммәсенә әйтергә кушты.

Шуннан соң алар бүләк китерми башладылар, 7чөнки эш башкару өчен кирәкле әйберләр артыгы белән китерелгән иде.

Чатырны кору

8•Эшкә керешкән осталар чатыр өчен ун пәрдә тектеләр; пәрдәләр исә нәфис җитеннән һәм зәңгәр, җете кызыл вә кызыл төстәге йоннан тукылып, аларга керубим сурәтләре чигелде. 9Пәрдәләр барысы да бер зурлыкта – буе егерме сигез, иңе дүрт терсәк иде. 10Осталар, пәрдәләрне бер-берсенә тоташтырып, биш пәрдәне аерым һәм калган бишесен тагын аерым тектеләр. 11Зәңгәр тукымадан ясалган элмәкләрне беренче биш пәрдәнең кырыена тегеп куйдылар, шулай ук икенче биш пәрдәнең кырыена да тектеләр: 12беренче биш пәрдәнең кырыенда – илле элмәк һәм икенче биш пәрдәнең кырыенда шулай ук илле элмәк иде. Беренче пәрдәдәге һәр элмәк икенче пәрдәдәге һәр элмәккә пар килде. 13Аннары барлык пәрдәләрне бергә беркетү, ягъни чатырны бербөтен итеп җыю өчен, алтыннан илле каптырма ясадылар.

14Чатырны каплау өчен, осталар янә бер каплавыч ясадылар. Бу каплавыч өчен кәҗә мамыгыннан унбер пәрдә әзерләделәр. 15Барлык пәрдәләр бер үлчәмдә – буе утыз һәм иңе дүрт терсәк булды. 16Осталар башта биш пәрдәне, аннары тагын алтыны бер-берсенә тоташтырдылар. 17Тоташтырып тегелгән биш пәрдәнең һәм тоташтырып тегелгән алты пәрдәнең кырыйларына иллешәр элмәк ясадылар. 18Аннары барлык пәрдәләрне бергә беркетү, ягъни каплавычны бербөтен итеп тоташтыру өчен, бакырдан илле каптырма эшләделәр.

19Чатыр өчен алар янә ике каплавыч эшләделәр: аларның берсе кызыл төскә буялган сарык тәкәсе тиреләреннән, ә икенчесе – беренчесе өстендәгесе – диңгез филе тиреләреннән иде+.

20Шуннан соң осталар чатыр өчен сәрви агачыннан рамнар ясадылар. 21Һәр рамның биеклеге ун терсәк һәм киңлеге терсәк ярым иде. 22Рамнарны бер-берсенә беркетер өчен, һәр рамның ике чыгынтысы булып, чатырның барча рамнары шулай эшләнде. 23Осталар чатырның көньякка караган ягы өчен егерме рам 24һәм көмештән кырык нигез ясадылар – һәр рам астында чыгынтыларга туры китерелгән икешәр нигез булды. 25Чатырның икенче, ягъни төньякка караган ягы өчен дә егерме рам 26һәм һәрбер рам өчен икешәр итеп көмештән кырык нигез ясадылар. 27Чатырның арткы, ягъни көнбатышка караган ягы өчен тагын алты рам, 28ә чатырның арткы ягындагы почмаклар өчен ике рам ясадылар. 29Почмактагы рамнар аскы яктан тоташтырылып, өстән беренче боҗра янында беркетелде; ике почмак та бертөрле ясалды. 30Шулай итеп, әлеге сигез рам өчен көмештән уналты нигез – һәр рам астына икешәр нигез ясалды.

31Шуннан соң осталар сәрви агачыннан борыслар ясадылар: чатырның бер ягындагы рамнар өчен биш борыс, 32икенче ягындагылары өчен янә биш борыс һәм арткы яктагы, ягъни көнбатыштагы рамнар өчен тагын биш борыс булды. 33Рамнар уртасындагы борыс чатырның бер очыннан икенче очына кадәр сузылды. 34Осталар рамнарны алтын белән капладылар һәм аларга, борысларны утырту өчен, алтын боҗралар беркеттеләр; бу борысларны да алтын белән капладылар.

35Аннары осталар зәңгәр, җете кызыл вә кызыл төстәге йоннан һәм нәфис җитеннән махсус пәрдә тукыдылар да аның өстенә керубим сурәтләре чиктеләр. 36Пәрдәне элү өчен, сәрви агачыннан дүрт багана ясап, алтын белән капладылар. Баганалар өчен алтыннан ыргаклар эшләделәр һәм дүрт көмеш нигез коеп ясадылар.

37Соңыннан осталар, чатырга керү юлын каплау өчен, пәрдә эшләделәр; ул зәңгәр, җете кызыл вә кызыл төстәге йоннан һәм нәфис җитеннән тукылып, аның өстенә бизәкләр чигелде. 38Пәрдәне элү өчен, осталар, алтын ыргаклары булган биш багана ясап, аларның башын вә чыбыкларын алтын белән капладылар һәм баганалар өчен биш бакыр нигез койдылар.

37

Аллаһы сандыгының ясалуы

37^1•Бесалел сәрви агачыннан Аллаһы сандыгы ясады. Сандыкның буе ике терсәк ярым, иңе һәм биеклеге терсәк ярым булды+. 2Ул аның эчен һәм тышын саф алтын белән каплап, кырыйларын да алтынлап бизәде. 3Дүрт алтын боҗра коеп, аларны, һәр ягына икешәр итеп, сандыкның дүрт аягына беркетте. 4Шуннан соң ул, сәрви агачыннан колгалар ясап, алтын белән йөгертте. 5Сандыкны күчереп йөртү өчен, әлеге колгаларны аның ян-якларындагы боҗраларга кидерде.

6Бесалел сандыкның капкачын саф алтыннан эшләде. Аның буе ике терсәк ярым, иңе терсәк ярым булды. 7Аннары, алтынны чүкеп, ике керубим сурәтен капкачның ике очына ясады: 8берсен – бер очына, икенчесен – икенче очына беркетте; алар икесе дә капкач белән тоташ итеп эшләнде. 9Керубимнәрнең канатлары, күккә җәелеп, сандык капкачын каплап тордылар. Алар, бер-берсенә кара-каршы торып, йөзләрен сандык капкачына төбәделәр.

Изге икмәк куя торган өстәлнең ясалуы

10•Бесалел сәрви агачыннан буе ике терсәк, иңе бер терсәк һәм биеклеге терсәк ярым булган өстәл ясады. 11Ул, аны саф алтын белән каплап, кырыйларын алтын белән каймалап алды; 12өстәлгә бер уч киңлегендәге кыса ясап, кысаның кырыйларын да алтын белән каймалап алды. 13Соңыннан дүрт алтын боҗра коеп, аларны өстәлнең дүрт почмагындагы дүрт аякка беркетте. 14Боҗраларны ул кыса янына урнаштырды; бу боҗраларга, өстәлне күчереп йөртү өчен, колгалар кидерде. 15Колгаларны, сәрви агачыннан ясап, алтын белән йөгертте. Бу колгалар өстәлне күчереп йөртү өчен кирәк иде. 16Бесалел өстәлгә куя торган савыт-сабаны – тәлинкәләрне, җамаякларны, шәраб бүләкләре өчен касәләрне һәм чүлмәкләрне саф алтыннан ясады.

Шәмдәлнең ясалуы

17•Бесалел шәмдәлне саф алтыннан чүкеп ясады. Ул аның нигезен, сабагын, касәләрен, бөреләрен һәм таҗ яфракчыгын бербөтен итеп ясады. 18Шәмдәлдәге алты ботакның өчесе – бер якта, өчесе икенче якта булды. 19Касә үзе бөре һәм таҗ яфракчыгы булган бадәм чәчәгенә охшап, һәр ботакта өч касә булды – шәмдәл белән тоташкан алты ботак менә шул рәвештә ясалды. 20Бесалел шәмдәлдә бөре һәм таҗ яфракчыгы булган бадәм чәчәгенә охшаш тагын дүрт касә ясады. 21Шәмдәлдәге алты ботак өч пар булды, ә һәр ботак пары астында берәр бөре ясалды. 22Шәмдәл, бөреләр һәм ботаклар белән бербөтен итеп, тулысынча саф алтыннан чүкелде. 23Бесалел шәмдәлнең җиде яктырткычын, филтә кыскычын һәм улакларын саф алтыннан ясады. 24Ул шәмдәлне һәм аның өчен кирәкле барлык әйберләрне бер талант саф алтыннан ясады.

Хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхенең ясалуы

25•Бесалел сәрви агачыннан хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхен ясады. Бу мәзбәх тигезьяклы турыпочмак рәвешендә – буе һәм иңе берәр терсәк, биеклеге ике терсәк булды. Аның дүрт почмагына мөгезләр ясалып, алар мәзбәх белән бербөтен булдылар. 26Бесалел, мәзбәхнең өстен, ян-якларын һәм мөгезләрен саф алтын белән каплап, кырыйларын да алтын белән бизәде. 27Мәзбәхнең өске ягыннан бераз аскарак төшеп, кара-каршы ике ягына алтын боҗралар беркетте. Бу боҗраларга, мәзбәхне күчереп йөртү өчен, колгалар кидерелде. 28Бесалел колгаларны, сәрви агачыннан ясап, алтын белән каплады.

Изгеләндерү мае һәм хуш исле сумала-майларның ясалуы

29Соңыннан Бесалел, хушбуй әзерләгәндәге кебек, изгеләндерү мае һәм хуш исле саф сумала-майлар ясады+.

38

Мәзбәхнең ясалуы

38^1•Бесалел корбан яндыру мәзбәхен сәрви агачыннан ясады. Мәзбәх тигезьяклы турыпочмак рәвешендә – буе һәм иңе бишәр терсәк, ә биеклеге өч терсәк булды. 2Мәзбәхнең һәр почмагына ул берәр мөгез әзерләде, һәм бу мөгезләр мәзбәх белән бербөтен итеп эшләнде. Бесалел мәзбәхнең өстен бакыр белән каплады. 3Әлеге мәзбәх өчен барлык әсбаплар – колашалар, көрәкләр, касәләр, чәнечкеләр һәм күмер алгычлар бакырдан эшләнде. 4Ул моның өчен рәшәткә, ягъни бакыр челтәр ясады һәм рәшәткәне мәзбәхнең эченә – өске кырыеннан түбәнрәк төшеп, уртасына урнаштырды. 5Бесалел, колгаларны кидерү өчен, бакыр рәшәткәнең һәр дүрт почмагына боҗра коеп ясады. 6Ул, сәрви агачыннан колгалар ясап, аларны да бакыр белән каплады. 7Мәзбәхне күчереп йөртү өчен, аның ян-якларындагы боҗраларына әлеге колгаларны кидерде. Мәзбәхне, эчен куыш итеп, такталардан ясады.

Бакыр юынгычның ясалуы

8Бесалел Очрашу чатырына керә торган урында хезмәт күрсәтүче хатын-кызларның бакыр көзгеләреннән юынгыч һәм аның аскуймасын ясады+.

Изге чатыр ишегалдының ясалуы

9•Бесалел ишегалды ясады. Көньякка караган ягының озынлыгы йөз терсәк булып, әлеге якта нәфис җитеннән тукылган пәрдәләр эленеп торды. 10Пәрдәләрне элү өчен, Бесалел егерме багана һәм, аларны урнаштырыру өчен, егерме бакыр нигез ясады. Баганадагы ыргак һәм чыбыкларны көмештән эшләде. 11Ишегалдының төньякка караган ягы шулай ук йөз терсәк булды, һәм бу як өчен дә егерме багана һәм егерме бакыр нигез ясалды. Баганадагы ыргаклар да, чыбыклар да көмештән эшләнде. 12Ишегалдының көнбатыш ягына илле терсәк озынлыгындагы пәрдәләр эленеп, ун багана белән ун нигез куелды. Баганадагы ыргаклар да, чыбыклар да көмештән иделәр. 13Ишегалдының көнчыгыш ягы – ишегалдына керә торган як – буйга шулай ук илле терсәк иде. 14-15Ишегалды капкасының бер ягындагы пәрдәләр унбиш терсәк озынлыкта булып, алар өч нигез өстенә куелган өч баганага эленде; икенче ягында да пәрдәләрнең озынлыгы унбиш терсәк булып, алары да өч нигезгә куелган өч баганага эленде.

16Ишегалды әйләнәсендәге барлык пәрдәләр дә нәфис җитеннән тукылды. 17Баганаларның нигезләре – бакырдан, ә баганалардагы ыргак һәм чыбыклар көмештән эшләнде. Багана башлары шулай ук көмеш белән капланды. Ишегалдындагы барлык баганалар көмеш чыбыклар белән беркетелде. 18Ишегалды капкасы өчен пәрдә зәңгәр, җете кызыл вә кызыл төстәге йоннан һәм нәфис җитеннән тукылып, аның өстенә бизәкләр чигелде. Пәрдәнең озынлыгы – егерме терсәк, ә биеклеге, ишегалды әйләнәсендәге пәрдәләрнеке кебек, биш терсәк булды. 19Пәрдә дүрт бакыр нигезгә урнашкан дүрт баганага эленде. Баганалардагы ыргак һәм чыбыклар көмештән эшләнеп, баганаларның башлары да көмеш белән капланды. 20Чатыр һәм ишегалды өчен барлык казыклар бакырдан эшләнделәр.

Изге чатыр өчен тотылган алтын, көмеш һәм бакырның күләме

21Левиләргә Муса чатырны, ягъни Боерыклар сандыгы куелачак чатырны коруга нәрсәләр киткәнен исәпкә алып, исемлек төзергә кушты; бу эштә җитәкчелекне рухани Һарун углы Итамарга йөкләде+. 22Раббы Мусага нәрсә боерган булса, Яһүдә ыругыннан Хүр углы Уридән туган Бесалел барын да эшләде, 23һәм бу эштә аңа Дан ыругыннан Ахисамах углы Оһолиаб булышты. Ул һөнәр остасы, сызымчы, зәңгәр, җете кызыл вә кызыл төстәге йон һәм нәфис җитен белән чигүче иде.

24Раббыга махсус бүләк итеп китерелгән һәм Изге чатырны коруга сарыф ителгән алтынның күләме егерме тугыз талант һәм җиде йөз утыз шәкыл булды. 25Халык тарафыннан исәпкә алынган көмешнең күләме йөз талант һәм бер мең җиде йөз җитмеш биш шәкыл булды:+
26яше егермедән узган барлык ирләр (шул яшьтәге исәпкә алынган ирләрнең саны алты йөз өч мең дә биш йөз илле кеше иде) бер бека[*], ягъни ярты шәкыл көмеш түләде+. 27Чатыр һәм аның эчендәге пәрдәләрнең нигезләре өчен йөз талант – һәр нигезгә бер талант көмеш китте. 28Баганалардагы ыргак вә чыбыкларны ясауга һәм багана башларын каплауга калган мең җиде йөз дә җитмеш биш шәкыл көмеш тотылды. 29Махсус бүләк буларак, Раббыга җитмеш талант һәм ике мең дүрт йөз шәкыл бакыр багышланды, 30-31һәм бу бакыр Очрашу чатырына керү юлындагы нигезләрне әзерләүгә тотылды. Бакырдан шулай ук мәзбәх, аның челтәре, мәзбәх өчен барлык әсбаплар, ишегалды һәм аның капкасы өчен нигезләр, чатыр вә ишегалды өчен барлык казыклар ясалды.

39

Рухани киемнәренең әзерләнүе

39^1•Осталар, Раббы Мусага кушканча, мәһабәт киемнәр – Изге бүлмәдә хезмәт итү өчен, зәңгәр, җете кызыл вә кызыл төстәге йоннан киемнәр һәм Һарунга изге киемнәр әзерләделәр.

2Эфодны алтын җепләрдән, зәңгәр, җете кызыл вә кызыл төстәге йоннан һәм нәфис җитеннән әзерләделәр. 3Алар алтынны, юка итеп җәеп, җепләр итеп кистеләр дә зәңгәр, җете кызыл вә кызыл төстәге йон һәм нәфис җитен аша үткәрделәр – аны оста итеп чиктеләр. 4Эфодны бәйләр өчен, аның ике ягына ике иңсә тектеләр. 5Раббы Мусага кушканча, билбау, эфодның үзе кебек, алтын җепләрдән, зәңгәр, җете кызыл вә кызыл төстәге йоннан һәм нәфис җитеннән әзерләнде. Билбау эфодка тоташтырылды. 6Осталар, ахак ташларын алтын кысаларга урнаштырып, Исраил угылларының исемнәрен бу ташларга мөһер уйган сыман итеп яздылар; 7аннан алар, Раббы Мусага кушканча, бу ташларны, Исраил угылларының истәлеге итеп, эфодның иңсәләренә беркеттеләр.

8Осталар, эфодны әзерләгән кебек, рухани күкрәкчәсен дә әзерләделәр. Күкрәкчәне дә алтын җепләрдән, зәңгәр, җете кызыл вә кызыл төстәге йоннан һәм нәфис җитеннән эшләделәр – аны оста итеп чиктеләр. 9Буе һәм иңе берәр карыш булган тигезьяклы турыпочмак рәвешендәге бу күкрәкчә ике катлы булды. 10Осталар аңа дүрт рәт итеп кыйммәтле ташлар беркеттеләр: беренче рәттә – кызыл якут, топаз һәм зөбәрҗәт, 11икенчесендә – фирәзә, зәңгәр якут һәм алмаз, 12өченчесендә – җете кызыл якут, оникс, аметист, 13ә дүртенчесендә – хризолит, ахак һәм яшма булды. Алар ташларны алтын кысаларга урнаштырдылар. 14Исраил ыругларының һәркайсына берәр таш исәбеннән барысы унике таш булды. Һәрбер ташка, мөһер уйгандагы кебек, унике ыругның исемнәре берәм-берәм уеп язылды.

15Осталар күкрәкчә өчен чылбырларны саф алтыннан бау сыман үреп эшләделәр. 16Алар, ике алтын кыса һәм ике алтын боҗра ясап, боҗраларны күкрәкчәнең өске ике почмагына беркеттеләр 17һәм ике алтын чылбырны күкрәкчә почмакларындагы боҗраларга бәйләделәр. 18Алар чылбырларның икенче очларын эфод иңсәләрендәге ике кысага беркеттеләр һәм, шул рәвешле, чылбырлар алдан эфодның ике иңсәсенә беркетелделәр. 19Осталар, ике алтын боҗра ясап, аларны күкрәкчәнең аскы ике почмагына – эфодка караган эчке ягына беркеттеләр. 20Алар, янә ике алтын боҗра ясап, аларны эфод иңсәләренең аскы ягына, ягъни җөе янына, билбау өстенә ныгыттылыр. 21Алар, Раббы Мусага кушканча, күкрәкчә эфодтан шуып төшмәсен һәм эфодның билбавыннан өстәрәк торсын өчен, күкрәкчә боҗраларын эфод боҗраларына зәңгәр тасмалар белән бәйләп куйдылар.

22Осталар эфод белән киелә торган япанчаны тоташтан зәңгәр тукымадан тектеләр. 23Япанчаның уртасында баштан кияр өчен тишек ясалды. Тукыманың чите сыпылмасын өчен, тишек кырыйлары яка сыман итеп тегелде. 24Осталар, зәңгәр, җете кызыл вә кызыл төстәге йон һәм нәфис җитен алып, алардан япанча итәге әйләнәсенә анар сурәтләре ясадылар. 25Саф алтыннан кыңгыраулар ясап, бу кыңгырауларны итәк әйләнәсендәге анарлар арасына беркеттеләр. 26Раббы Мусага кушканча, рухани хезмәтен башкару өчен эшләнгән япанча итәге әйләнәсендәге кыңгыраулар һәм анарлар үзара чиратлашып барды.

27Осталар Һарун һәм аның угыллары өчен күлмәкләрне нәфис җитеннән тукып әзерләделәр. 28Алар җитен чалма да, җитен баш киемнәре дә, нәфис җитеннән эчке ыштаннар да әзерләделәр. 29Раббы Мусага кушканча, пута зәңгәр, җете кызыл вә кызыл төстәге йоннан һәм нәфис җитеннән эшләнеп, аңа бизәкләр чигелде.

30Осталар саф алтыннан бер ләүхә – изгелек билгесе ясадылар һәм, мөһер уйган сыман, аңа «Раббыга багышланган» дигән сүзләрне уеп яздылар. 31Раббы Мусага кушканча, алар аны чалмага зәңгәр тасма белән беркетеп куйдылар.

Исраилиләрнең Изге чатыр өчен барлык әйберләрне әзерләп бетерүе

32Шулай итеп, чатырны – Очрашу чатырын кору эшләре төгәлләнде. Раббы Мусага ничек кушкан булса, исраилиләр барысын да шулай эшләделәр. 33Шуннан соң алар Мусага чатыр һәм аның барлык кирәк-яракларын алып килделәр. Менә алар: каптырмалар, рамнар, борыслар, баганалар һәм нигезләр; 34кызыл төскә буялган сарык тәкәсе тиреләреннән һәм диңгез филе тиреләреннән эшләнгән каплавычлар; сандыкны аера торган пәрдә;+
35Боерыклар сандыгы, аның колгалары һәм капкачы; 36өстәл, өстәлдәге барлык савыт-саба һәм Аллаһыга багышланган икмәк; 37саф алтыннан эшләнгән шәмдәл, аның тезелеп торган яктырткычлары, барлык кирәк-яраклары һәм аның өчен май; 38алтын мәзбәх; изгеләндерү мае; хуш исле сумала-майлар; чатырга керү юлын каплаучы пәрдә; 39бакыр мәзбәх, аның бакыр рәшәткәсе, колгалары һәм барлык әсбаплары; юынгыч һәм аның аскуймасы; 40ишегалды әйләнәсендәге пәрдәләр, баганалар һәм нигезләр; ишегалды капкасына эленгән пәрдә; ишегалды өчен казыклар һәм баулар; чатыр, ягъни Очрашу чатыры өчен файдаланыла торган барлык җайланмалар; 41мәһабәт киемнәр – Изге бүлмәдә хезмәт итү өчен, рухани Һарунга изге киемнәр һәм аның угылларына руханилык итү өчен киемнәр. 42Исраилиләр бу эшләрнең барысын да Мусага Раббы кушканча башкардылар. 43Муса алар ясаган әйберләрне тикшерде һәм, бар нәрсәнең Раббы кушканча эшләнгәнен күреп, халыкка үзенең мөбарәк фатихасын күндерде.

40

Мусаның Изге чатырны коруы

40^1Шуннан соң Раббы Мусага әйтте:

2– Беренче айның беренче көнендә Очрашу чатырын кор. 3Чатырның эченә Боерыклар сандыгын куй һәм аны пәрдә белән аерып ал. 4Аннары өстәлне алып кил дә аның өстенә барлык кирәкле әйберләрне куй. Аннары чатырга шәмдәлне урнаштыр һәм аңа яктырткычларны куеп чык. 5Хуш исле сумала-майлар көйрәтү өчен, алтыннан ясалган мәзбәхне Боерыклар сандыгы каршысына куй, ә чатырга керә торган урында пәрдә эл. 6Корбан яндыру мәзбәхен Очрашу чатыры алдында урнаштыр, 7ә чатыр белән мәзбәх арасына юынгыч куеп, су сал. 8Чатыр тирәли ишегалды ясап, ишегалды капкасына пәрдә эл.

9Изгеләндерү мае ал да чатыр һәм андагы барлык әйберләрне май сөртеп изгеләндер; шул рәвешле, чатыр изге булыр. 10Аннары корбан яндыру мәзбәхен һәм аның барлык әсбапларын май сөртеп изгеләндер; шул рәвешле, мәзбәх тулысынча изге булыр. 11Шулай ук юынгычны һәм аның аскуймасын май сөртеп изгеләндер.

12Һарунны һәм аның угылларын Очрашу чатыры алдына алып килеп коендыр. 13Шуннан соң, изге киемнәр кидереп, Һарунны май сөртеп изгеләндер – рухани итеп, Миңа хезмәткә багышла. 14Шулай ук аның угылларын да китер, аларга да күлмәкләр кидер 15һәм, Миңа хезмәт итә алсыннар өчен, аталарына май сөрткән кебек, май сөрт. Шуннан соң алар да Миңа рухани булып хезмәт итә алырлар. Шулай итеп, алар буыннан-буынга күчеп баручы руханилыкка багышланган булырлар.

16Муса Раббы кушканнарның барысын да башкарды. 17Чатыр икенче елның беренче аенда, айның беренче көнендә корылды. 18Чатырны корганда, Муса башта нигезләрен салды, рамнарын урнаштырды, борысларын тарттырды һәм баганаларын утыртты. 19Аннары ул, Раббы кушуы буенча, корылма өстенә ике кат каплавыч япты. 20Боерыклар язылган таш такталарны сандык эченә салды да, аның колгаларын урнаштырып, капкачын япты+. 21Сандыкны чатыр эченә кертте һәм, Раббы кушканча, Боерыклар сандыгын аерып кую өчен, пәрдә элде.

22Очрашу чатырының төньяк өлешендә, чатыр эчендәге пәрдә каршысында, Муса өстәл урнаштырды 23һәм, Раббы кушуы буенча, Раббы алдындагы шушы өстәлгә икмәк куйды; 24Очрашу чатырының көньяк өлешендә, өстәл каршысында, шәмдәл урнаштырды, 25һәм, Раббы кушуы буенча, Раббы алдындагы шушы шәмдәлгә яктырткычларны тезеп чыкты. 26Очрашу чатыры эчендәге пәрдә каршысында Муса алтын мәзбәх урнаштырды 27һәм анда, Раббы кушуы буенча, хуш исле сумала-майлар көйрәтте. 28Аннан соң Муса чатырга керә торган урында пәрдә элде; 29Очрашу чатыры алдында корбан яндыру мәзбәхен урнаштырды һәм, Раббы кушуы буенча, шунда тулаем яндыру корбаны китерде һәм икмәк бүләге тәкъдим итте. 30Аннары Очрашу чатыры белән мәзбәх арасына юынгыч куеп, су салды. 31Муса, Һарун һәм аның угыллары анда аяк-кулларын юа торган булдылар. 32Алар, Раббы Мусага кушканча, кул-аякларын Очрашу чатырына кергән саен һәм мәзбәхкә якынайган саен юдылар. 33Муса, чатыр һәм мәзбәх тирәли ишегалды ясап, капкасына пәрдә элде. Мусаның эше шуның белән тәмәмланды.

Болытның Очрашу чатырын каплавы

34Шулвакыт Очрашу чатырын болыт каплап алды да чатыр эчен Раббы шөһрәтенең балкышы тутырды+. 35Муса Очрашу чатырына керә алмады, чөнки аны болыт каплап алган һәм чатырның эчен Раббы шөһрәтенең балкышы тутырган иде.

36Чатыр өстеннән болыт күтәрелгәндә, исраилиләр, һәрбер туктаган урыннарыннан юлга кузгалып, сәяхәтләрен дәвам иттерделәр,+
37ә инде болыт күтәрелмәсә, аның кузгалганын көтеп туктап тордылар. 38Көндезләрен Раббы болытының чатыр өстендә торуын, ә төннәрен болыт эчендә ут януын исраилиләр бөтен сәяхәтләре дәвамында үз күзләре белән күрделәр.

* 1:15 Гыйбри – еврейләрнең борынгы атамасы; тамыры Гыйбер дигән кеше исеменнән алынган (карагыз: «Яратылыш», 10:21).

* 2:10 Муса – мисырлылар куша торган исем; яһүдчә «тартып чыгарылган» мәгънәсендә.

* 2:16 Каһин – рухани (гадәттә, мәҗүси халыкларда).

* 2:22 Гершом – яһүдчә «килмешәк» мәгънәсендә.

* 2:23 Фөрьяд – ярдәм сорап ялвару.

* 3:1 Итеро – Регуилнең икенче исеме (карагыз 2:18).

* 3:1 Хореб – ягъни Синай тавы.

* 3:14 Булучы – яһүд телендә әлеге сүз «Раббы» белән тамырдаш. (Шулай ук карагыз: 33:19; 34:5.)

* 13:4 Абиб ае – елның беренче ае.

* 15:23 Мара – яһүдчә «ачы» мәгънәсендә.

* 16:16 Омер – ашлык-ярма, он үлчәү берәмлеге, 2,2 л.

* 16:31 Манна – яһүдчә «нәрсә ул?» мәгънәсендә.

* 16:34 Боерыклар сандыгы – ягъни Аллаһы сандыгы (карагыз: 25:10-16).

* 16:36 Эфа – ашлык-ярма, он үлчәү берәмлеге, 22 л.

* 17:7 Массаһ – яһүдчә «сынау» мәгънәсендә.

* 17:7 Мериба – яһүдчә «гаепләү» мәгънәсендә.

* 18:4 Элигызыр – яһүдчә «миңа Аллаһы булыша» мәгънәсендә.

* 20:25 Нәҗес – дини мәгънәдә пычрак, шакшы булу.

* 21:32 Шәкыл – 10 гр.

* 22:25 Рибачы – процентка акча биреп торучы.

* 22:25 Риба – биреп торган әйбер яки акчадан алынган процент.

* 22:26 Рәһен – закладка калдырылган әйбер.

* 23:16 Ел тәмамланганда… – «Игенчелек елы тәмамланганда» дигәнне аңлата; димәк, елның җиденче ае.

* 23:16 Бөртекле ашлык җыю бәйрәме – Чатырлар бәйрәменең икенче исеме (карагыз: «Левиләр», 23:34).

* 25:10 Терсәк – 45 см.

* 25:25 Уч киңлеге – 7,5 см.

* 25:39 Талант – 30 кг.

* 28:16 Карыш – 22 см.

* 28:30 …изге жирәбәләр… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: урим һәм туммим.

* 29:10 Һарун һәм аның угыллары кулларын бозау башына куйсыннар… – Шулай эшләгәндә, Раббы, корбанны кабул итеп, аларның гөнаһларын йола (карагыз: «Левиләр», 1:4).

* 29:37 …изге саналыр. – Әлеге гыйбарә «үтерелергә тиеш» дигән мәгънәне дә белдерергә мөмкин. (30:29 да шул ук мәгънәдә.)

* 29:40-41 Һин – сыеклык үлчәү берәмлеге, 3,5 л.

* 30:13 …шәкыл… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: Изге йорт шәкылы. (30:23-24; 38:24-26 да шул ук мәгънәдә.)

* 30:13 Гера – 0,5 гр.

* 30:23-24 Кассия – күпьеллык куак.

* 32:32 …китаптан… – Бу китапта Аллаһы кабул иткән кешеләрнең исемнәре язылган (карагыз: «Зәбур», 68:29).

* 33:19 …шөһрәтемне… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: игелегемне.

* 34:22 Атналар бәйрәме – Уңыш бәйрәменең икенче исеме (карагыз 23:16).

* 38:26 Бека – 5 гр.

+ 1:4 Яратылыш 35:23-26
+ 1:5 Яратылыш 46:27
+ 1:8 Рәсүлләр 7:18
+ 1:11 Яратылыш 15:13, Яратылыш 47:11
+ 2:1 Чыгыш 6:20, Саннар 26:59
+ 2:18 Саннар 10:29
+ 2:24 Яратылыш 15:14, Яратылыш 46:4
+ 2:25 Хөкемчеләр 2:18, I Патшалар 9:16
+ 3:1 III Патшалар 19:8
+ 3:5 Ешуа 5:15
+ 3:6 Рәсүлләр 7:32
+ 3:8 Канун 26:15
+ 3:9 I Патшалар 2:24-25
+ 3:12 Ешуа 1:5, Хөкемчеләр 6:16
+ 3:14 Яхъя 8:58
+ 3:20 Чыгыш 12:31
+ 3:21 Яратылыш 15:14
+ 4:10 Иремия 1:6
+ 4:11 Гыйбрәтле сүзләр 20:12
+ 4:19 Чыгыш 2:15
+ 4:21 Ешуа 11:20
+ 4:22 Иремия 31:9, Һошея 11:1
+ 5:2 Әюб 21:15
+ 5:22 Ешуа 7:7
+ 6:3 Яратылыш 17:1
+ 6:7 Яхәзкыл 20:5

+ 6:8 Яратылыш 15:18, Яратылыш 26:3, Яратылыш 35:12

+ 6:14 Яратылыш 46:8-11
+ 6:15 Яратылыш 46:10, Саннар 26:12-13
+ 6:16 Саннар 3:17, I Елъязма 6:16
+ 6:19 Саннар 26:57-58
+ 6:20 Саннар 26:59
+ 6:21 Саннар 16:1-35
+ 6:22 Левиләр 10:4

+ 6:23 Саннар 1:7, Саннар 2:3, Саннар 26:60-61

+ 6:24 Саннар 26:11, I Елъязма 6:22-23
+ 6:25 Саннар 25:7
+ 8:8 Чыгыш 9:28, Чыгыш 10:17
+ 8:26 Яратылыш 43:32, Яратылыш 46:34
+ 9:12 Зәбур 104:25
+ 9:16 Римлыларга хат 9:17
+ 9:23 Ешуа 10:11, Ачылыш 11:19, Ачылыш 16:21
+ 9:27 II Елъязма 12:6
+ 9:28 Чыгыш 8:8, Чыгыш 10:17
+ 9:29 Чыгыш 19:5, Канун 10:14, Зәбур 23:1
+ 10:4 Амос 7:1, Ачылыш 9:3
+ 10:16 Лүк 15:18
+ 10:17 Чыгыш 8:8, Чыгыш 9:28
+ 11:7 Малахи 3:18

• 12:1 Левиләр 23:5-8, Саннар 28:16-25, Канун 16:1-8

+ 12:6 Саннар 9:10-11

+ 12:12 Саннар 33:4

+ 12:22 Левиләр 14:6, Саннар 19:6, Саннар 19:18, Зәбур 50:9

+ 12:26 Чыгыш 13:14, Канун 6:20, Ешуа 4:6
+ 12:35 Чыгыш 11:2
+ 12:36 Яратылыш 15:14
+ 12:37 Саннар 11:21, Саннар 33:5

+ 12:40 Яратылыш 15:13, Рәсүлләр 7:6, Гәләтиялеләргә хат 3:17

+ 12:46 Саннар 9:12, Яхъя 19:36

+ 12:49 Левиләр 19:34, Левиләр 24:22, Саннар 9:14, Саннар 15:15-16, Канун 10:19

+ 13:2 Чыгыш 22:29, Чыгыш 34:19, Левиләр 27:26, Саннар 3:13, Саннар 8:16, Саннар 18:15-17, Канун 15:19, Лүк 2:23

+ 13:7 Левиләр 23:5-8
+ 13:9 Канун 6:8, Канун 11:18
+ 13:14 Чыгыш 12:26, Канун 6:20
+ 13:17 Саннар 14:1-4
+ 13:19 Яратылыш 50:25
+ 13:20 Саннар 33:6

+ 13:21 Чыгыш 40:34, Саннар 9:15, Саннар 10:34, Канун 1:33

+ 14:2 Саннар 33:7

+ 14:8 Саннар 33:3

+ 14:14 Канун 1:30, Канун 3:22, Ешуа 23:3, Ешуа 23:10, Нәхәмия 4:20

+ 14:21 Ешуа 3:16, IV Патшалар 2:8
+ 14:29 Ешуа 3:13-17
+ 15:1 Ишагыйя 12:5, Зәбур 75:7
+ 15:2 Зәбур 117:13, Ишагыйя 12:2
+ 15:3 Зәбур 23:8
+ 15:6 Зәбур 117:15
+ 15:8 Зәбур 77:13, II Патшалар 22:16

+ 15:11 Канун 3:24, Канун 33:26, I Патшалар 2:2, II Патшалар 7:22, III Патшалар 8:23, II Елъязма 6:14, Зәбур 85:8, Зәбур 88:7-9, Ишагыйя 45:5-6, Иремия 10:6

+ 15:15 Саннар 14:14, Саннар 22:2-4, Ешуа 2:9
+ 15:17 Зәбур 77:54
+ 15:18 Зәбур 9:37, Зәбур 28:10, Зәбур 145:10

+ 15:20 Чыгыш 2:4-8, Саннар 12, Саннар 20:1, Саннар 26:59, Канун 24:9, Михә 6:4, Хөкемчеләр 11:34, Хөкемчеләр 21:21, I Патшалар 18:6

+ 15:21 Зәбур 75:7
+ 15:22 Яратылыш 16:7, Саннар 33:8
+ 15:26 Зәбур 102:3
+ 15:27 Саннар 33:9
+ 16:1 Саннар 33:1

+ 16:3 Саннар 14:2, Саннар 20:3, Саннар 11:4-5

+ 16:7 Саннар 16:11
+ 16:13 Саннар 11:31, Саннар 11:7-9
+ 16:16 Чыгыш 16:36
+ 16:18 II Көринтлеләргә хат 8:15
+ 16:23 Чыгыш 20:8-11
+ 16:35 Саннар 14:33, Канун 8:2, Ешуа 5:12
+ 17:1 Саннар 33:12, Саннар 33:14
+ 17:2 Саннар 20:3-5
+ 17:4 Саннар 14:10
+ 17:6 Саннар 20:7-11

+ 17:8 Яратылыш 36:12, Саннар 13:30, Саннар 24:20, Канун 25:17-18, I Патшалар 15:2

+ 17:14 I Патшалар 15:7-8
+ 18:1 Чыгыш 3:1
+ 18:11 I Елъязма 16:25
+ 18:18 Саннар 11:14, Канун 1:12
+ 18:21 Канун 16:18, Эзра 7:25
+ 18:25 Канун 1:15
+ 18:26 Канун 1:17
+ 19:2 Саннар 33:15
+ 19:4 Канун 32:11

+ 19:5 Канун 7:6, Канун 14:2, Канун 26:18, Зәбур 134:4, Малахи 3:17, Чыгыш 9:29, Канун 10:14

+ 19:6 Канун 14:21, Иремия 2:3, I Петердән хат 2:5, I Петердән хат 2:9, Ачылыш 1:6, Ачылыш 5:10, Ачылыш 20:6

+ 19:8 Чыгыш 24:3
+ 19:10 Саннар 11:18
+ 19:13 Гыйбриләргә хат 12:20
+ 19:21 I Патшалар 6:19
+ 19:22 Левиләр 10:1-3
• 20:1 Канун 5:6-21
+ 20:2 Левиләр 26:13

+ 20:3 Канун 32:39, IV Патшалар 17:35, Зәбур 80:10

+ 20:4 Левиләр 19:4, Левиләр 26:1, Канун 27:15

+ 20:5 Чыгыш 34:14, Канун 4:24, Канун 6:15, Ешуа 24:19, Нахум 1:2, Чыгыш 34:7, Саннар 14:18

+ 20:6 Канун 5:10, Канун 7:9

+ 20:7 Левиләр 19:12, Левиләр 24:10-16

+ 20:8 Яратылыш 2:2, Чыгыш 31:14-17, Левиләр 19:30, Левиләр 23:3, Левиләр 26:2, Саннар 15:32-36, Марк 2:27-28, Лүк 13:14

+ 20:12 Левиләр 19:3, Канун 27:16, Маттай 15:4, Маттай 19:19, Марк 7:10, Марк 10:19, Лүк 18:20, Эфеслеләргә хат 6:2

+ 20:13 Яратылыш 9:6, Левиләр 24:17, Маттай 5:21, Маттай 19:18, Марк 10:19, Лүк 18:20, Римлыларга хат 13:9, Ягъкубтан хат 2:11

+ 20:14 Левиләр 18:20, Левиләр 20:10, Канун 22:22, Гыйбрәтле сүзләр 6:32, Маттай 5:27, Римлыларга хат 13:9

+ 20:15 Левиләр 19:11, Маттай 19:18, Римлыларга хат 13:9

+ 20:16 Чыгыш 23:1, Канун 19:16-20, Гыйбрәтле сүзләр 19:5, Маттай 19:18

+ 20:17 Иремия 5:8, Маттай 5:28, Лүк 12:15, Римлыларга хат 7:7, Римлыларга хат 13:9

+ 20:19 Канун 5:27, Гыйбриләргә хат 12:19

+ 20:25 Канун 27:5-6, Ешуа 8:31

+ 21:2 Левиләр 25:39-40, Канун 15:12, Иремия 34:14

+ 21:6 Канун 15:16-17

+ 21:10 I Көринтлеләргә хат 7:3

+ 21:12 Яратылыш 9:6, Левиләр 24:17, Саннар 35:31

+ 21:13 Канун 19:4-5, Саннар 35:11, Саннар 35:22, Ешуа 20:3

+ 21:14 III Патшалар 2:28-34

+ 21:16 Канун 24:7

+ 21:17 Левиләр 20:9, Гыйбрәтле сүзләр 20:20, Маттай 15:4, Марк 7:10

+ 21:25 Левиләр 24:19-20, Канун 19:21, Маттай 5:38

+ 21:28 Яратылыш 9:5
+ 21:30 Саннар 35:31
+ 21:34 Левиләр 24:18
+ 22:1 II Патшалар 12:6
+ 22:4 Гыйбрәтле сүзләр 6:31

+ 22:11 III Патшалар 8:31, II Елъязма 6:20, Гыйбриләргә хат 6:16

+ 22:16 Канун 22:28-29

+ 22:18 Левиләр 19:31, Левиләр 20:27, Канун 18:10-12

+ 22:19 Левиләр 18:23, Левиләр 20:15, Канун 27:21

+ 22:21 Чыгыш 23:9, Левиләр 19:33, Канун 24:17

+ 22:22 Канун 27:19, Ишагыйя 1:17

+ 22:24 Зәбур 108:9

+ 22:25 Левиләр 25:35-37, Канун 23:19, Нәхәмия 5:7

+ 22:26 Канун 24:13
+ 22:28 III Патшалар 21:10, Рәсүлләр 23:5
+ 22:29 Чыгыш 13:2, Чыгыш 13:11-16
+ 22:30 Левиләр 22:27
+ 22:31 Левиләр 7:24, Левиләр 22:8
+ 23:1 Чыгыш 20:16
+ 23:3 Левиләр 19:15
+ 23:4 Канун 22:1
+ 23:6 Чыгыш 22:21-22, Гыйбрәтле сүзләр 22:22

+ 23:7 Левиләр 19:16, Канун 27:25, III Патшалар 21:1-11, Гыйбрәтле сүзләр 17:15, Гыйбрәтле сүзләр 24:24, Ишагыйя 5:23

+ 23:8 Канун 16:19, I Патшалар 8:3
+ 23:9 Чыгыш 22:21
+ 23:11 Левиләр 25:2-7
+ 23:12 Чыгыш 20:9-10

+ 23:13 Ешуа 23:7, Зәбур 15:4, Һошея 2:17, Зәкәрия 13:2

+ 23:14 Саннар 28:16-31, Канун 16:1-17

+ 23:15 Чыгыш 12:15, Чыгыш 34:20

+ 23:16 Чыгыш 34:22, Канун 16:9, Левиләр 23:33-43, Саннар 29:12-39, Канун 16:13-15, Канун 31:10-11

+ 23:17 Чыгыш 34:23

+ 23:19 Чыгыш 34:26, Канун 26:2, Чыгыш 34:26, Левиләр 22:28, Канун 14:21, Канун 22:6

+ 23:20 Чыгыш 14:9, Малахи 3:1, Маттай 11:10, Марк 1:2, Лүк 7:27

+ 23:22 Яратылыш 12:3, Канун 30:7
+ 23:23 Чыгыш 33:2, Канун 7:1, Ешуа 3:10
+ 23:24 Чыгыш 20:5, Саннар 33:52
+ 23:25 Канун 7:15
+ 23:26 Канун 7:14
+ 23:27 Канун 2:25, Канун 28:7, Ешуа 2:9
+ 23:28 Канун 7:20, Ешуа 24:12
+ 23:29 Канун 7:22

+ 23:31 Яратылыш 15:18, Саннар 34:1-12, Канун 11:24, Ешуа 1:4, Зәбур 71:8

+ 23:33 Чыгыш 34:12, Канун 7:16, Ешуа 23:12-13, Хөкемчеләр 2:3, Зәбур 105:36

+ 24:1 Чыгыш 6:23, Саннар 11:16

+ 24:3 Чыгыш 19:8

+ 24:8 Зәкәрия 9:11, Марк 14:24, Гыйбриләргә хат 9:20

+ 24:10 Яратылыш 32:30, Чыгыш 33:20, Яхъя 1:18, Яхәзкыл 1:26

+ 24:12 III Патшалар 19:11, Чыгыш 31:18

+ 24:13 Саннар 11:28, Саннар 14:6, Саннар 27:18

+ 24:17 Чыгыш 24:1, Канун 4:24, Гыйбриләргә хат 12:29

+ 24:18 Чыгыш 34:28, III Патшалар 19:8

• 25:1 Чыгыш 35:4-9

+ 25:8 Левиләр 26:11-12, III Патшалар 6:13, Яхәзкыл 37:27

• 25:10 Чыгыш 37:1-9
+ 25:10 Канун 10:1
+ 25:21 III Патшалар 8:9

+ 25:22 Левиләр 16:2, Саннар 7:89, Саннар 17:4

• 25:23 Чыгыш 37:10-16
+ 25:30 Левиләр 24:5-9
• 25:31 Чыгыш 37:17-24
+ 25:40 I Елъязма 28:19
• 26:1 Чыгыш 36:8-19
+ 26:14 Чыгыш 25:5
• 26:15 Чыгыш 36:20-34
• 26:31 Чыгыш 36:35-38

+ 26:31 Левиләр 16:2, II Елъязма 3:14, Маттай 27:51, Гыйбриләргә хат 9:3

+ 26:33 III Патшалар 6:16, II Елъязма 3:8, Марк 15:38

• 27:1 Чыгыш 38:1-7
+ 27:2 III Патшалар 1:50, III Патшалар 2:28
+ 27:3 III Патшалар 7:40, II Елъязма 4:11
• 27:9 Чыгыш 38:9-20
• 27:20 Левиләр 24:1-4
+ 27:21 Чыгыш 33:7
• 28:6 Чыгыш 39:1-7
• 28:15 Чыгыш 39:8-21
+ 28:17 Яхәзкыл 28:13, Ачылыш 21:19-20

+ 28:30 Левиләр 8:8, Саннар 27:21, Канун 33:8, I Патшалар 28:6, Эзра 2:63, Нәхәмия 7:65

• 28:31 Чыгыш 39:22-31
+ 28:36 Зәкәрия 14:20
+ 28:38 Саннар 18:1
+ 28:39 Левиләр 16:4, Яхәзкыл 44:18
• 29:1 Левиләр 8
+ 29:2 Левиләр 2:4
+ 29:7 Чыгыш 30:30
+ 29:12 Чыгыш 27:2
+ 29:13 Левиләр 3:3-4
+ 29:14 Левиләр 4:11-12, Левиләр 16:27
+ 29:18 Левиләр 1:9
+ 29:25 Чыгыш 29:18
+ 29:29 Саннар 20:26
+ 29:33 Левиләр 22:10
+ 29:36 Чыгыш 30:26
+ 29:37 Чыгыш 30:29, Левиләр 6:18
• 29:38 Саннар 28:1-8
+ 29:41 Чыгыш 29:18
+ 29:45 Чыгыш 25:8
• 30:1 Чыгыш 37:25-28
+ 30:2 Чыгыш 27:2
+ 30:6 III Патшалар 6:22
+ 30:9 Левиләр 10:1
+ 30:10 Левиләр 16:34

+ 30:12 Чыгыш 38:25, Саннар 1:2-4, II Патшалар 24:15

+ 30:13 Левиләр 27:25, Саннар 3:47, Саннар 18:16, Яхәзкыл 45:12, Нәхәмия 10:32

+ 30:16 Саннар 31:54
• 30:17 Чыгыш 40:30-32
+ 30:18 Чыгыш 38:8
+ 30:25 Чыгыш 37:29
+ 30:28 Левиләр 8:10-11
+ 30:29 Чыгыш 29:37, Левиләр 6:18
+ 30:30 Чыгыш 29:7, Левиләр 8:10
+ 30:35 Чыгыш 37:29
• 31:1 Чыгыш 35:30-35
+ 31:3 III Патшалар 7:14
• 31:12 Чыгыш 20:8-11
+ 31:14 Чыгыш 35:2, Саннар 15:32-36
+ 31:17 Яратылыш 2:22, Чыгыш 20:8-11
+ 31:18 Чыгыш 24:12
• 32:1 Канун 9:11-19
+ 32:1 Чыгыш 24:18, Рәсүлләр 7:40
+ 32:2 Хөкемчеләр 8:24-27
+ 32:4 III Патшалар 12:28
+ 32:6 I Көринтлеләргә хат 10:7
+ 32:9 Канун 10:16
+ 32:10 Саннар 14:12
+ 32:11 Даниил 9:15
+ 32:13 Яратылыш 22:16-17, Яратылыш 26:4

+ 32:14 Саннар 14:20, II Патшалар 24:16, Иремия 18:8, Юныс 3:10

+ 32:20 Канун 9:21
+ 32:25 Гыйбрәтле сүзләр 29:18
+ 32:27 Канун 13:6-9
+ 32:33 Яхәзкыл 18:4, Яхәзкыл 18:20
+ 33:2 Чыгыш 23:23
+ 33:3 Чыгыш 3:8
+ 33:5 Саннар 16:21
+ 33:7 Чыгыш 27:21
+ 33:16 Чыгыш 19:5, Саннар 23:9
+ 33:19 Римлыларга хат 9:15

+ 33:20 Яратылыш 32:30, Ишагыйя 6:5, Яхъя 1:18

• 34:1 Канун 10:1-4
+ 34:2 III Патшалар 19:11
+ 34:3 Чыгыш 19:12-13

+ 34:6 Саннар 14:17-18, II Елъязма 30:9, Нәхәмия 9:17, Зәбур 85:15, Зәбур 102:8, Зәбур 110:4, Зәбур 111:4, Зәбур 114:5, Зәбур 144:8, Йоил 2:13, Юныс 4:3

+ 34:7 Чыгыш 20:5-6, Канун 5:9
+ 34:12 Чыгыш 23:33
+ 34:13 Чыгыш 23:24, Канун 7:5
+ 34:14 Чыгыш 20:5
+ 34:15 Саннар 25:2

+ 34:16 Канун 7:3-4, Хөкемчеләр 3:6, III Патшалар 11:2-4, III Патшалар 16:31

+ 34:17 Чыгыш 20:4
+ 34:18 Чыгыш 12:14, Левиләр 23:6
+ 34:19 Чыгыш 13:2, Чыгыш 13:11-16
+ 34:20 Чыгыш 23:15
+ 34:21 Чыгыш 20:8-11
+ 34:23 Чыгыш 23:17
+ 34:25 Чыгыш 23:18, Канун 16:4

+ 34:26 Чыгыш 23:19, Левиләр 22:28, Канун 14:21

+ 34:28 Чыгыш 24:18
+ 34:29 II Көринтлеләргә хат 3:7-18
+ 34:34 II Көринтлеләргә хат 3:16
+ 34:35 II Көринтлеләргә хат 3:7-18
+ 35:2 Чыгыш 20:8-11, Чыгыш 31:14
• 35:4 Чыгыш 25:1-7
+ 35:7 Чыгыш 25:5
+ 35:23 Чыгыш 25:5
• 35:30 Чыгыш 31:1-6
• 36:8 Чыгыш 26
+ 36:19 Чыгыш 25:5
• 37:1 Чыгыш 25:10-20
+ 37:1 Канун 10:3
• 37:10 Чыгыш 25:23-29
• 37:17 Чыгыш 25:31-39
• 37:25 Чыгыш 30:1-5
+ 37:29 Чыгыш 30:22-25, Чыгыш 30:34-38
• 38:1 Чыгыш 27:1-8
+ 38:8 Чыгыш 30:18
• 38:9 Чыгыш 27:9-19
+ 38:21 Рәсүлләр 7:44, Ачылыш 15:5
+ 38:25 Чыгыш 30:12

+ 38:26 Саннар 1:46, Саннар 2:32, Саннар 26:51

• 39:1 Чыгыш 28:6-43
+ 39:34 Чыгыш 25:5
+ 40:20 III Патшалар 8:9
+ 40:34 Чыгыш 13:21, Ачылыш 15:8
+ 40:36 Саннар 9:17-22

+ https://ibt.org.ru/ftpmirror/pub/ebook/TTR/TTR/Изге-Язма__Tran.azw3

Сүзлек

Сүзлек

1. А
2. Ә
3. Б
4. В
5. Г
6. Д
7. Җ
8. З
9. И
10. Й
11. К
12. Л
13. М
14. О
15. Ө
16. П
17. Р
18. С
19. Т
20. У
21. Ү
22. Ф
23. Х
24. Һ
25. Ч
26. Ш
27. Э
28. Ю
29. Я

Шартлы кыскартмалар:

к. – карагыз
гр. – грек телендә
рус. – рус телендә
яһ. – яһүд телендә
б. э. к. – безнең эрага кадәр
б. э. – безнең эраның

Адәм Углы

Арамей телендә бу сүз тезмәсе «кеше» дигәнне аңлата һәм беренче тапкыр «Даниил», 7:13-14 тә очрый. Инҗилдән билгеле булганча, Гайсә Мәсих Үзен Адәм Углы дип атый. («Марк», 8:31; «Рәсүлләр», 7:55-56.)

Аклау

Инҗилдәге мәгънәсе: Гайсә Мәсихнең үлеп терелүе аша Аллаһы Тәгалә кешеләрнең гөнаһларын кичерә, аларны гаепсез һәм Үзе алдында хак дип саный. Гайсә Мәсихкә иман китергән кешене генә Аллаһы аклый. («Римлыларга хат», 1:17; 3:28.)

К. Тәкъвалык, Хаклык.

Аллаһы (яһ. Эл, Элоһим)

Бердәнбер, кодрәтле, күк белән җирне бар кылучы, һәрбер җан иясен хөкемгә тартучы, Үзенә буйсынмаучыларны түбәнсетүче, тугрыларга мәрхәмәт күрсәтүче, Гайсә Мәсихкә иман китерүчеләргә мәңгелек тормыш бүләк итүче Зат.

Аллаһы Бәрәне

Тәүратта телгә алынган Муса кануны нигезендә, Исраилнең һәр кешесе Котылу бәйрәмендә Аллаһыга корбан итеп бәрән китерергә тиеш булган. Шушы гамәлләре белән алар Аллаһы ярдәмендә Мисыр коллыгыннан котылуларын билгеләгәннәр. «Аллаһы Бәрәне» – Гайсә Мәсихнең Инҗилдәге исемнәренең берсе. Бу исем Гайсә Мәсихнең кешеләр кылган гөнаһ өчен Аллаһы тарафыннан корбан ителүен аңлата. («Яхъя», 1:29; «I Көринтлеләргә хат», 5:7; «Ачылыш», 5.)

К. Котылу бәйрәме.

Аллаһы сандыгы

К. Килешү сандыгы.

Аллаһыга таба борылу

Кылган гөнаһлар өчен тәүбә итеп, гөнаһлы тормышны калдырып, Аллаһы юлына басу.

К. Тәүбә итү.

Аллаһы йорты

Аллаһы хөрмәтенә корбан китерү һәм Аңа гыйбадәт кылу өчен Иерусалимдә төзелгән бина. Исраилиләр ышанганча, бу бина Аллаһының торагы булган, шуңа күрә аны Аллаһы йорты дип атаганнар. Аллаһы йортында ике бүлмә – Изге һәм Иң изге бүлмә булган. Иң изге бүлмәгә елга бер тапкыр, махсус гыйбадәт кылу өчен, баш рухани гына керә алган. Бүлмәләрне зур пәрдә аерып торган. Гайсә Мәсих алдан әйткәнчә («Лүк», 21:5-6), б. э. беренче гасырында Аллаһы йорты римлылар тарафыннан җимерелгән.

Аллаһы Патшалыгы

Инҗилдә әлеге төшенчә Аллаһының хакимлеген аңлата. Гайсә Мәсих Аллаһы Патшалыгы турында Үзенең вәгазьләрендә сөйли («Марк», 1:15; «Лүк», 17:20-21). Ул кылган могҗизалар әлеге Патшалыкның якынлашып килүен ачык чагылдыра. Бу Патшалыкның рухи асылы Гайсә Мәсихкә иман итү аша ачыла. Җирдә Аллаһы Патшалыгы Гайсә Мәсих икенче тапкыр килгәннән соң урнашачак.

Аллаһының изге кешесе

К. Изге.

Арам

Исраил патшалыгыннан көньякта, Фойникә иленнән көнчыгышта урнашкан дәүләт, ил. Иң зур шәһәрләренең берсе Дәмәшкъ булган. Арамиләр еш кына исраилиләргә каршы сугыш алып барганнар. Безнең эрага берничә гасыр кала греклар бу илне Сүрия дип атый башлый, һәм бу исем бүгенге көндә дә саклана.

Арамей теле

Борынгы яһүд һәм гарәп телләренә кардәш тел. Гайсә Мәсих заманында яһүдиләр, нигездә, арамей телендә сөйләшкәннәр.

Ата (Аллаһыга карата)

Гайсә Мәсих Аллаһыны «Атам» дип атый («Марк», 14:36), шуның белән ата һәм бала арасында нинди мөнәсәбәтләр булса, Аллаһы белән Үзе арасында нәкъ шундый мөнәсәбәтнең барлыгын күрсәтә. Гайсә Мәсихкә иман китергән кеше дә Аллаһы белән әнә шундый мөнәсәбәткә керә һәм шуңа күрә Аллаһыны «Атам» дип атый ала.

Аширә

Диңгез алиһәсе, күк патшабикәсе; Фойникә һәм Арам халыклары аны «анабыз алиһә», «илаһлар анасы» дип атаган. Тәүраттан билгеле булганча, Исраил халкы, әледән-әле Аширәгә табынып, Аллаһыга хыянәт итә торган булган.

Ашторет

Мәҗүсиләрнең мәхәббәт, уңдырышлылык һәм сугыш алиһәсе; фойникәлеләр, арамиләр, пелештиләр һәм кайбер башка халыклар табынган «Җир патшабикәсе», илаһ Багалның хатыны.

Ашшур

Хәзерге Гыйракның төньяк өлешендә ике мең ел дәвамында, б. э. к. 621 нче елга кадәр яшәгән борынгы көчле империя. Башкаласы Ниневә булган. Б. э. к. 722 нче елда ашшурлылар Төньяк, ягъни Исраил патшалыгын яулап алып бик күп исраилиләрне әсир итеп үз илләренә алып китәләр, алар урынына Исраилгә Ашшур империясенә буйсынган халыкларны ирексезләп күчерәләр. Тора-бара ул халыклар әсирлеккә китмәгән исраилиләр белән никахлаша башлыйлар. Ашшурлылар шулай ук Көньяк, ягъни Яһүдә патшалыгына да һөҗүм итеп карыйлар, әмма уңышка ирешмиләр. Соңыннан Ниневә, Аллаһы каргышына дучар булып, баскынчылар тарафыннан нигезенә кадәр җимерелә. («IV Патшалар», 18:9–19:36; «Нахум», 1–3.)

Әгрип (Әгрип II)

Һируд Әгрип I угылы. Б. э. 53–93 нче елларында Фәләстин җирендәге берничә өлкәнең идарәчесе. («Рәсүлләр», 25:13-26.)

Бабил (рус. Вавилон)

Хәзерге Гыйракның көньяк өлешендә б. э. к. 539 нчы елга кадәр яшәгән борынгы көчле империя. Бабил империясе Исраил халкының явыз дошманы булган. Б. э. к. 586 нчы елда бабиллеләр Көньяк, ягъни Яһүдә патшалыгын яулап алалар һәм халыкның күбесен әсирлеккә куып алып китәләр. Инҗилдә «Бабил» сүзе явызлык патшалыгын аңлата.

Багал

Кәнганиләр ышанганча, яңгыр һәм давыллар алып килүче, җирне уңдырышлы итүче илаһ («III Патшалар», 18:18-19; «Иремия», 19:4-5; «Римлыларга хат», 11:4.)

Бердәмлек (гр. экклесиа)

Бу сүз Инҗилдә ике мәгънәдә кулланыла:

1) Гайсә Мәсихкә иман итүчеләр җыены;

2) җир йөзендәге барлык мәсихчеләр (Гайсә Мәсихкә ышанучылар).

Боерыклар сандыгы

К. Килешү сандыгы.

Вакыт хисабы

Инҗил буенча, иртәнге сәгать алтыдан кичке сәгать алтыга кадәр – көн, кичке алтыдан төнге уникегә кадәр – кич, төнге уникедән иртәнге алтыга кадәр төн саналган. Мәсәлән, «беренче сәгать» – иртәнге алты белән җиде арасына, «тугызынчы сәгать» көндезге ике белән өч арасына туры килгән.

Гаеп йолу корбаны

Әлеге корбан, гөнаһ йолу корбаны кебек үк, Аллаһыга яки якыннарыңа каршы кылынган гөнаһтан арыну, шулай ук дини мәгънәдә нәҗеслектән пакьләнү өчен китерелгән. Моннан тыш, китергән зыянны гаепле кеше артыгы белән капларга тиеш булган. («Левиләр», 5:2-13.)

Гәлиләя

Пелешет (Фәләстин) җирендәге төбәк. Гайсә Мәсих яшәгән чорда анда күбесенчә чит халыкларның нәсел варислары гомер иткән, һәм яһүдиләр аларны бик үк өнәп бетермәгән. Гайсә Мәсих бу төбәктә байтак кына яшәгән һәм Үзенең мәсихлек хезмәтен башкарган.

Гөнаһ

Белә торып яки белмичә, Аллаһы тарафыннан билгеләнгән Канун тәртипләрен бозу, Аллаһыны тыңламау һәм Аңа буйсынмау.

Гөнаһ йолу корбаны

Исраил халкы өчен иң мөһим шушы төр корбан тулаем яндыру корбаны кебегрәк китерелгән, әмма мәзбәхтә малның симез-майлы өлеше генә, калганы исә торак урыннан читтә яндырылган. Әлеге корбан Аллаһыга яки якыннарыңа каршы кылынган гөнаһтан арыну, шулай ук дини мәгънәдә нәҗеслектән пакьләнү өчен китерелгән. («Левиләр», 4:2-35.)

Гөнаһ йолу көне (яһ. йом-киппур)

Чатырлар бәйрәменнән алданрак уздырыла торган, көз башына туры килгән бу көндә исраилиләр эшләмәгән, ураза тоткан. Үзләренең һәм халыкның гөнаһларын йолу, Аллаһы чатырын һәм шундагы мәзбәхне пакьләндерү өчен, руханилар тиешле корбаннарны китергәннәр. («Левиләр», 16, 23:26-32; «Саннар», 29:7-11.)

Грек теле

Гайсә Мәсих заманында Урта диңгез буендагы илләрдә аралашу теле булган. Инҗил грек телендә язылган.

Гыйбадәтханә (гр. синагога)

Инҗилдә әлеге сүз яһүдиләр яшәгән шәһәрләрдәге гыйбадәтханәне аңлата. Анда Аллаһы сүзен өйрәткәннәр, Тәүратны укыганнар, дога кылганнар.

Дан

Гомумән әйткәндә, «Аллаһының даны», «Раббының шөһрәте» дигән төшенчә Аллаһының чиксез хакимлеген һәм мәһабәтлелеген аңлата. Тәүраттан мәгълүм булганча, кайбер очракларда Аллаһының даны исраилиләргә якты нур, ут-ялкын, төтен рәвешендә күренгән. Гайсәнең тормышы, Ул тудырган могҗизалар, бигрәк тә Аның хачтагы үлеме һәм үлгәннән соң терелүе – болар барысы да Аллаһы Углының даны турында сөйли.

Җинаять

Тәүрат һәм Инҗил китапларында «җинаять» сүзе «гөнаһ»ның синонимы буларак кулланыла һәм Аллаһы канунына буйсынмауны аңлата.

Зәбур

Нигездә, Исраил патшасы Давыт тарафыннан иҗат ителгән мәдхияләр, Аллаһыны данлаучы жырлар, ялвару-догалар тупланмасы, Иске Гаһеднең зур бер өлеше.

Иблис (гр. диаболос)

Аллаһының дошманы, явыз рухлар башлыгы, кешеләрне вәсвәсәгә салучы рухи зат («Әюб», 1:6-12; «Маттай», 4:1-11). «Иблис» сүзе татар теленә – гарәп теленнән, ә аның синонимы «шайтан» (яһ. сатан) яһүд теленнән кергән.

Изге

«Изге» сүзенең мәгънәсе: «аерып алынган». Инҗилдә Гайсә Мәсихкә иман китергән кешеләрне «изге» дип атыйлар, чөнки Аллаһы аларны, тәкъва тормыш алып барсыннар өчен, бу гөнаһлы дөньядан аерып ала.

Изге Рух

Ягъни Аллаһы Рухы. Борынгы яһүд һәм грек телләрендә «рух» сүзенең төп мәгънәсе – «сулыш», «җил». Инҗилдән билгеле булганча, Гайсә Мәсихкә иман китергән кеше Изге Рухны кабул итә. Изге Рух ул – Гайсә Мәсихнең өйрәткәннәрен кешеләргә җиткерүче. («Яхъя», 14:15-17, 26.)

Изге Рух белән сугарылу

Изге Рух белән сугарылган иман итүче кеше Изге Рухтан көч-куәт, зирәклек, Аллаһы хезмәтен башкару өчен нинди дә булса сәләт кабул итә. «Рәсүлләрнең эшләре» дигән китапның икенче бүлегендә Гайсәнең шәкертләренә Изге Рухның беренче тапкыр иңүе тасвирлана; бу хәл Илленче көн бәйрәмендә була («Рәсүлләр», 2:1-4).

К. Илленче көн бәйрәме.

Изге чатыр

Аллаһы йорты төзелгәнче, исраилиләр шул чатырда Аллаһыга корбан китергәннәр һәм гыйбадәт кылганнар («Чыгыш», 25:8, 22; «Рәсүлләр», 7:44; «Гыйбриләргә хат», 13:10).

Изге Язма

Иске Гаһед җыентыгына кергән китаплар Инҗилдә «Изге язмалар» дип атала.

Икмәк бүләге

Аллаһы уңыш үстерергә мөмкинлек биргән өчен Аңа рәхмәт йөзеннән китерелә торган корбан-бүләк. Ул зәйтүн мае вә хуш исле тәмләткечләр кушылган чи яки кыздырылган ашлыктан, оннан йә күмәчтән гыйбарәт булган. Аның бер өлеше яндырылып, калганы руханиларга бирелгән. («Левиләр», 2:1-16.)

Илленче көн бәйрәме

Котылу бәйрәменнән соң илленче көнгә туры килә. Аның икенче исеме – «Уңыш бәйрәме». Ул көнне рәхмәт йөзеннән Аллаһыга яңа уңыштан икмәк бүләге һәм башка төр корбаннар китергәннәр. Гайсә Мәсихнең шәкертләренә Изге Рух шушы бәйрәм көнендә иңгән, һәм бу хәл очраклы булмаган: Илленче көн бәйрәме уңыш җыеп бетерүне төгәлләгән кебек, Изге Рухның иңүе дә Гайсә Мәсихнең җирдәге хезмәте төгәлләнүне белдерә. («Чыгыш», 23:16; «Левиләр», 23:15-16; «Канун», 16:9-12.)

Иман итүче

Гайсә Мәсихкә иман китереп, Аллаһы тарафыннан гөнаһлары кичерелгән кеше.

Иман итүчеләр бердәмлеге

К. Бердәмлек.

Инҗил

Б. э. I гасырының икенче яртысында борынгы грек телендә иҗат ителгән, Гайсә Мәсихнең тормышы һәм тәгълиматы турындагы хикәяләрдән һәм хатлардан торган тупланма.

Иске Гаһед

Озак еллар дәвамында (б. э. к. XV – I гасырларда) төрле кешеләр тарафыннан язылган, соңыннан бер җыентыкка тупланган китаплар.

К. Тәүрат.

Исраил

1) Ягъкуб пәйгамбәрнең икенче исеме («Яратылыш», 32:22-32);

2) Исраил (Ягъкуб) токымы, исраилиләр. Ягъкуб угылларының саны буенча, Исраил халкы унике ыругка бүленгән;

3) Рәхабгам хакимлек иткән чорда Исраил патшалыгы икегә бүленгәннән соң барлыкка килгән Төньяк патшалык (ә Яһүдә – Көньяк патшалык).

Йолып алу

Тиешле түләү кертеп коллыктан, авыр хәлдән коткаруны аңлата. Инҗилдә язылганча, кешелекне гөнаһ хакимлегеннән азат итәр өчен түләнгән бәя – Гайсә Мәсихнең корбан булып үлүе.

Йөзем изгеч

Йөзем изү өчен ташны чокып ясалган чокыр («Хөкемчеләр», 6:11; «Иремия», 48:33).

Кайгы киеме

К. Тупас тукыма.

Кайсар

Рим императорларын шулай атаганнар.

Калкулык / Калку җир

Кәнганиләрнең гыйбадәт кыла торган яки потханәләре урнашкан урын. Анда, алиһә Аширәгә багышлап, махсус баганалар утыртканнар, корбан китергәннәр, елның билгеле бер вакытында, җирнең уңдырышлылыгын арттыру сылтавы белән, фахишәлек кылганнар. Гадәттә, калкулыклар түбәҗирләрдә, әмма кайвакыт киң ябалдашлы агачлар астында һәм үзәннәрдә урнашкан булган. Андый гамәлләрне өнәмәвен Аллаһы Үзенең пәйгамбәрләре аша әйтә килгән («Левиләр», 26:30; «III Патшалар», 3:2-4; «IV Патшалар», 23:1-28; «Иремия», 7:31). Баштарак Аллаһыга багышланган корбаннарны исраилиләр калку җирләрдә китерә торган булганнар, әмма соңыннан Аңа корбан китерү Иерусалимдәге Аллаһы йортында гына рөхсәт ителгән («I Патшалар», 9:12-25).

Кальга

Шәһәр эчендәге ныгытылган махсус урын, бина («II Патшалар», 5:17; «Зәбур», 36:39; «Амос», 2:5).

Камышлы диңгез

Бу атама – борынгы яһүд теленнән сүзгә-сүз тәрҗемә. Кайсы сулык турында сүз барганын әйтүе авыр. Камышлы диңгез Сүәеш яки Акаба култыгы булырга мөмкин, дип фаразлана. Инҗилдә Камышлы диңгез Кызыл диңгез дип тә бирелә («Чыгыш», 10:19; «Хөкемчеләр», 11:16; «I Көринтлеләргә хат», 10:1). Мисыр фиргавененнән качкан чакта, Исраил халкы шушы диңгезне кичеп чыга («Чыгыш», 13:18; 15:4, 22).

Канун

Аллаһының Исраил халкына биргән Кануны. «Канун» дигәндә, Муса аркылы бирелгән «Ун боерык (әмер)» яисә тулысынча Тәүрат китабы күздә тотыла. Нәсыйхәт һәм кагыйдәләр җыентыгы буларак, Канун Аллаһының Үз халкына карата булган теләген, Исраил халкының ничек яшәргә тиешлеген күрсәтә.

Канунчы / Канун белгече

Канун текстына үзгәртүләр кертмичә, аны күчереп язу, өйрәнү һәм өйрәтү, Канун кагыйдәләренең үтәлешен күзәтү алар җаваплылыгында булган. Гайсә Мәсих заманында Канун белгечләре яһүдиләргә Тәүрат китабында язылганнарны аңлата торган булган. «Иске Гаһед»тә телгә алынган Эзра кәтип, канун белгече вазифасын башкарган. («Эзра», 7:6; «Нәхәмия», 8:2.)

Кәнган

1) Нух пәйгамбәр оныкларының берсе («Яратылыш», 9:18);

2) Фәләстин җиренең борынгы атамасы («Яратылыш», 12:5; «Чыгыш», 6:4; «Ешуа», 5:12).

Кәтип

К. Канунчы.

Керубимнәр

Аллаһы хезмәтендәге рухи затлар, Гадән бакчасының сакчылары («Яратылыш», 3:24). Әлеге затларның алтыннан коелган сыннары Раббының Килешү сандыгы өстенә куелган булган («Чыгыш», 25:18-22).

Килданиләр

Бабил патшалыгында яшәгән һәм күпмедер вакытлар дәвамында хакимлекне үз кулында тоткан халыкларның берсе. «Иске Гаһед»тә бу сүз еш кына бөтен Бабил халкының атамасы буларак кулланыла. («Иремия», 24:5; 25:12; 50:10; 51:24.)

Килешү

«Иске Гаһед» (ягъни Иске килешү) һәм «Яңа Гаһед» китапларында телгә алынган килешүләр, Аллаһы белән кешеләр арасында төзелгән булып, Исраил халкы тарихында зур әһәмияткә ия. Ибраһим пәйгамбәр («Яратылыш», 15), Нух пәйгамбәр («Яратылыш», 9:8-17), Синай тавында Муса пәйгамбәр аша Исраил халкы белән («Чыгыш», 19:24), Давыт патша белән («II Патшалар», 7) Аллаһы төзегән килешүләр, Исраил халкы белән Аллаһы төзегән («Иремия», 31:27-37) һәм Гайсә Мәсихнең үлеме белән расланган яңа килешү («Марк», 14:24; «I Көринтлеләргә хат», 11:25) аеруча мөһимнәрдән санала.

Килешү сандыгы

Агачтан ясалган, алтын белән тышланган, капкачына керубим сыннары куелган әлеге сандык Аллаһының исраилиләр арасында булуын гәүдәләндергән. Сандыкта Аллаһының «Ун боерыгы» язылган таш такталар сакланган. Сандык – Изге чатырның, ә Аллаһы йорты төзелгәннән соң аның Иң изге бүлмәсендә торган. («Чыгыш», 25:10-22; «Гыйбриләргә хат», 9:4; «Ачылыш», 11:19.)

Кирмән

К. Кальга.

Корбан

Кылган гөнаһларыннан чистарыну өчен, исраилиләр мәзбәхтә корбан итеп үгез, сарык, кәҗә яисә күгәрчен яндырганнар, Аллаһыны мактау, Аңа рәхмәтләр әйтү йөзеннән бүләкләр (он, икмәк, шәраб, май) китергәннәр. Корбан китерү тәртипләре Тәүратта күрсәтелгән. Инҗилдән билгеле булганча, кешелекнең барлык гөнаһларын кичерү өчен Аллаһы Тәгалә Үзе китергән бердәнбер корбан – Гайсә Мәсих.

Коткаручы

Гайсә Мәсихне Аллаһы бар халыклар өчен Коткаручы иткән («Рәсүлләр», 5:31). Гайсә Мәсих – кешеләрне гөнаһ коллыгыннан һәм Аллаһы тарафыннан җәзага тартылудан коткаручы.

Котылу бәйрәме (гр. пасха)

Аллаһы әмере нигезендә, әлеге бәйрәмне исраилиләр Мисыр коллыгыннан котылуны искә алып билгеләп үткәннәр. Бәйрәм алды көнне һәр гаилә корбанга бәрән китерергә тиеш булган. Гайсә Мәсих, Аллаһы бәрәне буларак, нәкъ Котылу бәйрәмендә корбан ителә, һәм шуннан соң бәйрәм, икенче төсмер алып, гөнаһлардан котылуны аңлата башлый. («Чыгыш», 12:14-20.)

Кулларны кую

Символик хәрәкәт, дини йола. Инҗилдән күренгәнчә, кеше башына кулларны түбәндәге очракларда куйганнар:

1) фатиха биргәндә («Маттай», 19:13, 15);

2) Бердәмлектәге хезмәткә багышлаганда («Рәсүлләр», 6:6; 13:3);

3) дога кылып, Аллаһыдан көч-сәләт сораганда («I Тимутәйгә хат», 4:14; «II Тимутәйгә хат», 1:6);

4) Изге Рухны кабул итү өчен дога кылганда («Рәсүлләр», 8:17; 19:6);

5) авыру-зәхмәтләрдән савыктырганда («Марк», 6:5; «Лүк», 4:40; 13:13; «Рәсүлләр», 28:8).

Кулъязма төргәге

Көпшә сыман итеп төрелгән, озынча юка күн кисәгеннән яки папирустан эшләнгән китап.

Күкләр Патшалыгы

К. Аллаһы Патшалыгы.

Ладан

Көньяк Гарәбстанда үсә торган куаклардан алынган кыйммәтле хуш исле сумала. Аны Аллаһы йортында мәзбәхтә көйрәткәннәр һәм кайбер корбаннарга кушып яндырганнар. Шушы китапның кайбер урыннарында «ладан» сүзе «хуш исле сумала» дип бирелә.

Май сөртү

Ниндидер үзенчәлекле хезмәткә (патша, рухани һәм кайбер очракта пәйгамбәр хезмәтенә) багышлау билгесе итеп кешенең башына хуш исле майлар катнашмасы сөртә торган булганнар («I Патшалар», 10:1; «Чыгыш», 29:7; «Левиләр», 8:12; «III Патшалар», 19:16).

К. Мәсих.

Мәаб

1) Лут пәйгамбәрнең углы;

2) Мәабның токымы, мәабиләр. Тугандаш саналган исраилиләр белән әлеге мәҗүси кавем дошмани мөнәсәбәттә булган («Канун», 23:3-4; «Хөкемчеләр», 3:12-14). «Рут» китабында Рут исемле мәаби бер хатынның, үз илен ташлап, Исраил җиренә күчеп килүе һәм шунда кияүгә чыгуы турында әйтелә; Рут – Давыт патшаның ерак әбисе.

Мәзбәх

Корбан китерү өчен таштан, туфрактан йә тимердән ясалган махсус урын-корылма; русчасы: алтарь, жертвенник. Муса пәйгамбәр чорыннан башлап, мәзбәх (төгәлрәк әйткәндә, корбанлык малны яндыра торган бакыр мәзбәх һәм хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхе) бары тик Изге чатырда, соңыннан Аллаһы йортында гына булган. Корбан китерү хезмәтен бары тик руханилар гына башкарган.

Мәрхәмәт

Әлеге татар сүзе Тәүратта яһүдләрнең «хесед» («тугры мәхәббәт»), ә Инҗилдә грекларның «харис» («игелек күрсәтү») сүзе өчен кулланылды.

Мәсих (гр. Христос)

Гайсә титулларының берсе. Бу сүзнең мәгънәсе: «май сөртелгән» (яһ. Машиах). Исраилгә патша билгеләгәндә, руханилар патшаның башына хуш исле майлар катнашмасы сөртә торган булганнар, шушылай итеп алар әлеге затның Аллаһы тарафыннан сайланган булуын күрсәткәннәр. Гайсәнең Мәсих дигән атамасы Аның дөньяны гөнаһ хакимлегеннән коткару өчен Аллаһы тарафыннан сайланган Зат булуын аңлата.

Мәсихчеләр

Гайсә Мәсихкә иман китереп, Аллаһы тарафыннан гөнаһлары кичерелгән кешеләр, Мәсихнең иярченнәре. Әлеге исем беренче тапкыр Инҗилдәге «Рәсүлләрнең эшләре» (11:26) дигән китапта очрый.

Мәҗүсиләр

Пот-сыннарга табынучы халыклар. Инҗилдә хикәяләнгәнчә, Гайсә Мәсихнең үлеп терелүе мәҗүсиләр белән яһүдиләр арасындагы киртәне җимерә.

Мирра

Көньяк Гарәбстан һәм Африкада үсә торган куаклардан алынган кыйммәтле хуш исле сумала. Аны Аллаһы чатырындагы савытларны изгеләштергәндә, руханиларны хезмәткә багышлаганда, шулай ук хушбуй ясау һәм, антисептик буларак, мәетләрне бәлзәмләү өчен кулланганнар. Гайсә Мәсих тугач, Аның янына килгән йолдызчылар алтын вә ладан белән бергә бүләккә мирра да алып килгәннәр («Маттай», 2:1-12).

Очрашу чатыры

К. Изге чатыр.

Өлкәннәр

Нәсел-ыругның иң абруйлы, иң хөрмәтле вәкилләре. Алар хөкем чыгару, катлаулы булмаган дәгъваларны хәл итү кебек эшләр башкарган («Чыгыш», 3:16; «Канун», 19:12; «Рут», 4:2-11). Мәсихчеләр бердәмлегендә «өлкәннәр» дип җитәкчелек итүчеләрне атаганнар («I Тимутәйгә хат», 5:17; «Титуска хат», 1:5-9).

Пакь, чиста булу (булмау)

Тәүратта әлеге сүзләр, гадәттә, дини мәгънәдә кулланыла. Хәрәм малның итен ашаган, махау белән авыручыга яисә мәеткә орынган кеше үзенең пакьлеген җуйган дип саналган. Андый кеше, пакьләнер өчен, корбан китерергә, үзен һәм өс киемен юарга тиеш булган, аның өстенә шулай ук һүссөп үләнен манып махсус әзерләнгән су да сипкәннәр. («Левиләр», 7:19; 10:10; 13:12-13; «Саннар», 19:17-19; «Канун», 14:3-21.)

Пәйгамбәрләр

Гадәттә, Аллаһы тарафыннан сайланып, Аңардан кабул иткән сүзләрне кешеләргә җиткерүчеләр, әмма алар бер-берсеннән нык аерылганнар. Мәсәлән, Исраил тарихындагы тәүге пәйгамбәрләр (Ильяс пәйгамбәр кебек гаиптән хәбәр бирүчеләр) еш кына төркем-төркем булып йөргәннәр; кайвакыт аларның «пәйгамбәрлекләре» чамадан тыш хискә бирелеп Аллаһыны данлаудан гыйбарәт булган («I Патшалар», 10:10). Шемуил пәйгамбәр исә хөкемче вазифасын башкарган. Ә соңрак яшәгән пәйгамбәрләр (мәсәлән, Иремия, Ишагыйя) кешеләргә Аллаһыдан иңгән күренешләрне җиткерә торган булганнар.

Пелешет

Әлеге сүз – борынгы яһүд теленнән транскрипция. «Иске Гаһед»тә телгә алынган Пелешет иле Урта диңгезнең көньяк-көнчыгыш ярларында урнашкан булган. Б. э. башында греклар Пелешет сүзен «Палестинэ» («Фәләстин») дип үзгәрткәннәр.

Пелештиләр

Пелешет халкы.

К. Пелешет.

Раббы

Яһүд телендәге «Яһвә» сүзе (Аллаһының Үз исеме, «бар булу» фигыле белән бәйле) «Иске Гаһед»нең әлеге басмасында «Раббы» дип бирелә. «Яһвә» исемен кычкырып әйтергә ярамаганлыктан, тора-бара аның урынына «Адонай» (Хуҗам) сүзен куллана башлаганнар. Грек телендә язылган Инҗилдә «Яһвә» һәм «Адонай» исемнәре «Кюриос» (Раббы, Хуҗам) дип тәрҗемә ителгән, һәм шушы сүз Аллаһыга карата да, Гайсә Мәсихкә карата да кулланыла.

К. Хаким.

Раббы йорты

К. Аллаһы йорты.

Раббының көне / Раббы көне

Раббы хөкем итәргә киләчәк көн. Ул көнне Аллаһы бөтен дөньяны Гайсә Мәсих аша хөкем итәчәк. Бу көн «кыямәт көне» дип тә атала. («Маттай», 24:43; 25:31-46; «Лүк», 17:24.)

Рәсүл (гр. апостолос)

Әлеге сүзнең мәгънәсе: «җибәрелгән кеше». Гайсәнең беренче тапкыр сайлап алынган унике шәкерте – беренче рәсүлләр. Гайсә Мәсих, Үз исеменнән сөйләргә вәкаләт биреп, Аллаһы хезмәтен башкарыр өчен аларны халык арасына юллаган.

Рим

Гайсә Мәсих җирдә яшәгән чорда күп илләрне, шул исәптән Исраилне яулап алган зур империя. Башкаласы да Рим дип аталган.

Рухани

Аллаһы йортында хезмәт итүче. Руханиларның төп вазифасы кешеләр алып килгән малны Аллаһыга корбанга китерүдән гыйбарәт булган. Аллаһы әмере нигезендә, исраилиләрдә Һарун нәселе генә рухани булып хезмәт иткән.

Саддукейлар

Гайсә Мәсих заманындагы яһүдиләрдә, нигездә, руханилардан һәм Иерусалим аксөякләреннән торган дини фирка. Фарисейлардан аермалы буларак, алар үлеп терелүгә, фәрештәләрнең һәм явыз рухларның барлыгына ышанмаганнар, Тәүратны, ягъни Муса пәйгамбәрнең биш китабын гына Аллаһы сүзе итеп таныганнар.

Самарея

Б. э. к. 885–874 нче елларда хакимлек иткән Омри патша заманыннан башлап, Төньяк патшалыкның, ягъни Исраил патшалыгының башкаласы. Кайвакыт тулаем Төньяк патшалыкны да Самарея дип атыйлар. («III Патшалар», 13:32; 16:23-24; «IV Патшалар», 17:24.)

Сикомор

Фикус семьялыгыннан булган каты, нык агач. Инҗирнекеннән кайтышрак җимешләре ярлылар азыгы саналган. Сикомор агачы төзелештә дә кулланылган.

Синай тавы

Урта диңгездән көньякта урнашкан Синай ярымутравындагы тау. Аллаһы бу тауда Муса пәйгамбәр аркылы Исраил халкына Үзенең «Ун боерыгын» биргән һәм алар белән килешү төзегән. («Чыгыш», 19–20; 24; 34.)

Сөннәткә утырту

Аллаһы Тәгалә, Ибраһим пәйгамбәр белән төзеген килешүнең билгесе итеп, Ибраһимга үзен, аның йортындагы һәр ир затын һәм киләчәктә Исраилдә туачак һәр ир баланы сөннәткә утыртырга кушкан («Яратылыш», 17:9-14).

К. Килешү.

Сөннәтсезләр

Бу сүз, гадәттә, мәҗүси халыкларга карата кулланылган. Аллаһы юлыннан йөрмәүчеләр турында сүз барганда, Тәүратта «йөрәкләре сөннәтләнмәгән», «колаклары сөннәтләнмәгән» һ. б. ш. гыйбарәләр дә очрый. («Левиләр», 26:41; «Хөкемчеләр», 14:3; «I Патшалар», 14:6.)

Стан

Юлга чыккан гаскәр яки кешеләр төркеме, чатырлар корып, вакытлыча туктаган урын, туктаулык («Чыгыш», 16:13; «I Патшалар», 4:3-4).

Суга чумдыру йоласы

Инҗилдә суга чумдыру йоласының ике төре турында сүз бара:

1) Яхъя пәйгамбәр тарафыннан чумдырылу – гөнаһлардан тәүбә итүне, гөнаһ кылмаска карар кылып, үзеңне Аллаһы Тәгаләгә багышлауны аңлата. Инҗилнең беренче дүрт китабында шундый чумдыру турында сүз бара («Маттай», 3:1-6);

2) Гайсә Мәсих үлеп терелгәннән соң, суга чумдыру йоласының мәгънәсе тирәнәя, киңәя: Гайсә үлеп терелгән кебек, кеше дә, гөнаһлы тормыш өчен үлеп, тәкъва тормыш өчен терелә («Көлессәйлеләргә хат», 2:12).

Сугыш арбасы

Яу кырында, ә кайвакыт йөк ташу өчен кулланылган ике тәгәрмәчле арба.

Су җыю чокыры

Яңгыр суларын җыю өчен ясалган чокыр. Андый коеларны зур чокыр казып, төбенә һәм ян-якларына таш түшәп, измә белән сылап яисә кыяны чокып эшләгәннәр. Кое авызын тар итеп ясап, аны капкач белән томалаганнар. («Канун», 6:11; «Иремия», 38:7-8.)

Татулык корбаны

Аллаһы белән татулыкны саклау һәм Аның белән дөрес мөнәсәбәттә булу өчен китерелгән корбан. Чалынган малның бер өлешен мәзбәхтә яндырганнар, калган өлешен корбан китергән кеше үзе, аның гаиләсе һәм рухани ашаган. («Левиләр», 3:1-17; «III Патшалар», 9:25.)

Тәкъвалык

Аллаһыга тугрылык саклап, Аның сүзе буенча яшәүне аңлата.

К. Хаклык / Хак булу, Аклау.

Тәүбә итү

Гөнаһның гөнаһ икәнен аңлап, кешенең үз теләге белән гөнаһлы тормыштан баш тартуы, кылган гөнаһлары өчен үкенүе һәм гөнаһ эшләмәскә карар кылуы.

К. Аллаһыга таба борылу.

Тәүрат (яһ. тора)

Әлеге сүз «канун, нәсыйхәт, үгет» дигәнне аңлата. «Иске Гаһед»нең беренче биш китабын, ә кайвакыт бөтен «Иске Гаһед»не Тәүрат дип атыйлар.

К. Иске Гаһед.

Төргәк / Төргәкле китап

К. Кулъязма төргәге.

Төче күмәч бәйрәме

Исраилиләрдә Котылу бәйрәменнән соң үткәрелгән һәм җиде көн дәвам иткән бәйрәм. Ул көннәрдә төче камырдан пешерелгән ризык кына ашаганнар. Мисырдан киткән чакта камыр куярга вакыт булмаганлыктан, исраилиләр, Аллаһы әмерен үтәп, юлга ипине төче камырдан пешергәннәр. («Чыгыш», 12:17-20; 23:15.)

Тулаем яндыру корбаны

Бу – корбанның махсус төре, чөнки чалынган малны тулысынча мәзбәхтә яндырганнар. Башка төр корбаннарны китергәндә исә, аларның кайбер өлешләрен генә яндырып, калганын ашаганнар. Тулаем яндырылган корбанның төтене, күккә күтәрелеп, Аллаһының күңелен хушландыра дип саналган. («Яратылыш», 8:20; 22:2 һ. б.; «Левиләр», 1:2-17.)

Туммим һәм Урим

К. Урим һәм туммим.

Тупас тукыма

Тупас тукымага кешеләр кайгы яки үкенү билгесе итеп төренгәннәр. Андый вакытларда алар еш кына башларына көл сипкәннәр яисә көлгә утырганнар. («Нәхәмия», 9:1; «Даниил», 9:3; «Маттай», 11:21.)

Ураза тоту

Аллаһы ризалыгы өчен күпмедер вакыт яки күпмедер көннәр бөтенләй ризык ашамау. Ул көнне (көннәрне) Аллаһыдан мәрхәмәт һәм ярдәм сорап дога кылалар. («Маттай», 4:2; «Лүк», 18:12; «Рәсүлләр», 13:2-3.)

Урим һәм туммим / Урим

Баш руханиның күкрәкчәсендә сакланган ташлар. Аллаһының ихтыярын белер өчен шулар ярдәмендә жирәбә салганнар, дип фаразлана. («Чыгыш», 28:30; «Левиләр», 8:8; «Канун», 33:8.)

Үлеләр дөньясы / Үлеләр аймагы

Тәүрат язылган заманнарда үлеләр дөньясы җир астында урнашкан, дип фаразланган. Ләкин ул хәзерге дин гыйлемендәге «тәмуг» төшенчәсе белән бер үк нәрсә түгел. Үлеләр дөньясына кешеләр вафат булганнан соң киткәннәр. Өлкән яшькә җиткәч, «ата-бабаларга кушылу» яхшы дип саналган. («Яратылыш», 37:25; 42:38; «Зәбур», 6:6; «Ишагыйя», 38:18; «Яхәзкыл», 32:18.)

Фарисейлар

Гайсә Мәсих заманында яһүдиләрдә дини фиркаларның берсе. Фарисейлар Муса канунын һәм гасырлар дәвамында шуңа өстәлеп килгән кагыйдәләрне төгәл үтәүне алга сөргәннәр.

Фарсы

Бабил патшалыгы таркалганнан соң (б. э. к. 539 нче елда) шул җирләрдә үсеп-көчәеп киткән империя. Ул, Исраилне дә кертеп, Грециядән алып Мисырга һәм Үзәк Азиягә кадәр булган барлык җирләрне яулап алган. Кайвакыт аны Мадай-Фарсы империясе дип атаганнар, чөнки Мадай өлкәсе б. э. к. 550 нче елда Фарсы империясе составына кергән. («Эстер», 1:19; «Даниил», 6:8, 12, 15.)

Фатихалау

Аллаһының кемгәдер мәрхәмәт, нинди дә булса игелек күрсәтүе («Гыйбриләргә хат», 6:14) яки кемнеңдер икенче берәүгә Аллаһыдан мәрхәмәт, нинди дә булса игелек күрсәтүне соравы («Римлыларга хат», 12:14).

Фәрештә

Аллаһыга хезмәт итүче һәм кешеләргә ярдәм итүче рухи зат. Әлеге сүзнең төп мәгънәсе – «хәбәрче»; пәйда булганда, фәрештәләр, гадәттә, Аллаһыдан хәбәр алып килгәннәр.

Фиргавен

Борынгы Мисыр патшаларын шулай атаганнар.

Фойникә

Тәүрат һәм Инҗилдә телгә алынган борынгы патшалык хәзерге Ливан җирләрендә урнашкан булган. Сур белән Сидун патшалыкның иң зур шәһәрләреннән саналган.

Хаким (яһ. Адонай, гр. Кюриос)

Яһүд һәм грек телләрендә бу сүз «нәрсәнеңдер яки кемнеңдер хуҗасы» дигән мәгънәне аңлата. Элек хатын-кыз – үзенең иренә, хезмәтчеләр һәм коллар хуҗаларына шулай мөрәҗәгать иткәннәр. Бу сүз белән Аллаһыга мөрәҗәгать иткәндә, Аның кешелек дөньясына, бөтен матди һәм рухи дөньяга Хуҗа булуы аерып күрсәтелә. Инҗилдә Хаким сүзе Гайсә Мәсихкә карата еш кулланыла.

К. Раббы.

Хаклык / Хак булу (гр. дикайосуне)

1) Аллаһының һәрвакыт хаклы, гадел, тугры булуы («Римлыларга хат», 3:25-26; «II Петердән хат», 1:1);

2) кешенең Аллаһы белән дөрес мөнәсәбәттә булуы («II Тимутәйгә хат», 4:8). Хаклык, хак булу, тәкъвалык, аклау дигән сүзләрнең тамыры грек телендә бер үк.

К. Тәкъвалык, Аклау.

Хач

Гайсә Мәсих яшәгән чорда кешеләрне җәзалап үтерү өчен кулланылган җайланма; ул бер-берсенә турыпочмаклап кагылган ике бүрәнәдән гыйбарәт булган. Татарча аны шулай ук «тәре» дип тә атыйлар. Хачка кадаклану бик авыр һәм хурлыклы җәза саналган. Җәмгыять өчен куркыныч тудырган җинаятьчеләрне Рим хөкемчеләре, гадәттә, шундый төр җәзага тарта торган булган.

Хөкемдарлык таягы

Патшаның хакимлек көчен белдерә торган билге («Яратылыш», 49:10; «Эстер», 4:11; «Зәбур», 44:7; 59:9).

Хуҗа-Хаким

К. Хаким.

Һируд

1) Бөек Һируд: б. э. к. 37–4 нче елларда бөтен Фәләстин җире өстеннән идарә иткән Яһүдия патшасы. Гайсә Мәсих шул чорда туган.

2) Һируд Антипас, Бөек Һирудның угылы. Б. э. к. 4 нче елдан башлап б. э. 39 нчы елына кадәр Гәлиләя өлкәсенең идарәчесе.

3) Һируд Әгрип I, Бөек Һирудның оныгы. Б. э. 41–44 нче елларында Фәләстин җирендәге берничә өлкәнең идарәчесе. Тарихка ул мәсихчеләрне эзәрлекләүче буларак та кереп калган. («Рәсүлләр», 12:1-5.)

Һүссөп

Исраил руханилары пакьләү йоласын башкарганда һүссөп үләнен корбан малы канына яисә махсус әзерләнгән суга манып кеше яки әйбер өстенә сипкәннәр («Чыгыш», 12:22; «Саннар», 19:18; «Яхъя», 19:29; «Гыйбриләргә хат», 9:19).

Чатырлар бәйрәме (яһ. суккот)

Исраил халкының, кырык ел буена чүлдә йөреп (Мисыр коллыгыннан котылганнан соң, Кәнган җиренә юл тотканда), чатырларда яшәвенә багышланган әлеге бәйрәм көз башына туры килгән. Җиде көн дәвам иткән бәйрәм вакытында кешеләр агач ботакларыннан ясалган чатырларда яшәгән. («Левиләр», 23:33-36, 39-43; «Саннар», 29:12-34; «Канун», 16:13-15.)

Шайтан

К. Иблис.

Шакшы рух

К. Явыз рух.

Шаһитлык чатыры

К. Изге чатыр.

Шәһәр капкасы

Борынгы шәһәрләр, гадәттә, калын дивар белән уратып алынган булган. Капка янындагы ачык мәйдан төрле җыеннар, очрашулар, сәүдә өчен иң кулай урын саналган. («Рут», 4:1-12.)

Шәраб бүләге

Гадәттә, икмәк бүләге белән бергә китерелгән. Ул, Аллаһы йортындагы иртәнге һәм кичке корбаннарның, шулай ук тулаем яндыру һәм татулык корбаннарының бер өлеше буларак, Аллаһыга багышланган. Аны мәзбәх өстенә койганнар. («Чыгыш», 29:40-41; «Саннар», 28:7.)

Шефела

Тау итәге Шефела – Урта диңгез ярлары белән Яһүдә таулары арасындагы җирләр. Әлеге басманың кайбер урыннарында «үзән» дип бирелә. Элек Шефела сикомор урманнарына бай булган.

Шимбә көн

Яһүдиләрдә атнаның җиденче көне. Дөньяны яратканнан соң, Аллаһы шимбәне ял көне буларак махсус аерып куйган. Шуңа күрә бу көнне яһүдиләргә эшләү катгый тыела. («Яратылыш», 2:2-3; «Чыгыш», 20:8-11.)

Шөһрәт

К. Дан.

Эдом

1) Исхак пәйгамбәр углы Эсауның икенче исеме («Яратылыш», 25:30);

2) Эсау токымы, ягъни эдомиләр яшәгән, Үле диңгездән көньякта һәм көньяк-көнчыгышта урнашкан ил. Эдом җирләрен башкача Сәгыйрь дип тә атаганнар.

Эфод

1) Раббыга гыйбадәт кылганда баш рухани кия торган, затлы тукымадан тегелеп, күкрәкне һәм арканы каплап торган өс киеме («Чыгыш», 28:6; «Левиләр», 8:6-7);

2) гыйбадәт кылганда руханилар кия торган җитен өс киеме («I Патшалар», 22:18; «I Елъязма», 15:27).

Югары киңәшмә

Яһүдиләрнең Хөкем шурасы. Ул җитмеш кешедән: руханилардан, канун белгечләреннән, аксөякләрдән торган. Киңәшмәдә, башлыча, дини мәсьәләләр каралган. Әлеге оешма шулай ук Рим хакимияте алдында үз халкының вәкиле дә булган.

Явыз рух

Иблискә хезмәт итүче, аның ихтыярын башкаручы рухи зат (җен).

Яхшы хәбәр (гр. эуаггелион)

Гайсә Мәсих тараткан Яхшы хәбәр Аллаһы Патшалыгының якынлашып килүе турында. Гайсә Мәсих үледән терелеп күккә ашканнан соң рәсүлләр тараткан Яхшы хәбәрнең мәгънәсе: дөнья гөнаһлары өчен Гайсә Мәсих корбан ителгәннән соң Аңа иман китерүче барлык кешеләр Аллаһы белән татулаша. («Маттай», 4:23; «Рәсүлләр», 10:36.) Инҗил җыентыгын «Яхшы хәбәр» дип тә атыйлар; Маттай, Марк, Лүк, Яхъя бәян иткән «Яхшы хәбәр»ләр Гайсә Мәсихнең кылган гамәлләре, вәгазьләре, Аның җәза алуы, үлеме һәм яңадан терелүе турында сөйли.

Яһүд теле

«Иске Гаһед» китаплары, нигездә, борынгы яһүд (гыйбрани) телендә язылган. Яһүд һәм арамей телләре – кардәш телләр. Бабил коллыгы чорыннан (б. э. к. VI гасырдан) борынгы яһүд телен арамей теле кысрыклый башлаган. Гайсә Мәсих заманында яһүдиләр инде арамей телендә сөйләшкәннәр, ә борынгы яһүд теле Изге Язмалар теле буларак сакланган.

Яһүдә

1) Ягъкубның углы, унике ыруг башлыгының берсе (Давыт патша һәм Гайсә Мәсих – Яһүдә ыругыннан);

2) Яһүдә токымы, яһүдиләр яшәгән ил, Исраилнең Көньяк патшалыгы.

Яңа ай бәйрәме

Исраилиләрдә айның беренче көне. Кешеләр ял итә, гыйбадәт кыла, җыйнаулашып корбан китерә торган көн. («Саннар», 28:11-15.)

Яңа Гаһед

К. Инҗил.

Китапларның Тулы Һәм Кыскартылган Исемнәре

Китапларның тулы һәм кыскартылган исемнәре

Иске Гаһед

Яратылыш | Яратылыш
Чыгыш | Чыгыш
Левиләр | Левиләр
Саннар | Саннар
Канун | Канун
Нун углы Ешуа | Ешуа
Хөкемчеләр | Хөкемчеләр
Рут | Рут
Патшалар (беренче китап) | I Патшалар
Патшалар (икенче китап) | II Патшалар
Патшалар (өченче китап) | III Патшалар
Патшалар (дүртенче китап) | IV Патшалар
Елъязма (беренче китап) | I Елъязма
Елъязма (икенче китап) | II Елъязма
Эзра | Эзра
Нәхәмия | Нәхәмия
Эстер | Эстер
Әюб | Әюб
Зәбур | Зәбур
Сөләйман патшаның гыйбрәтле сүзләре | Гыйбрәтле сүзләр
Вәгазьче | Вәгазьче
Җырлар җыры | Җырлар җыры
Ишагыйя пәйгамбәр | Ишагыйя
Иремия пәйгамбәр | Иремия
Кайгы җыры | Кайгы җыры
Яхәзкыл пәйгамбәр | Яхәзкыл
Даниил пәйгамбәр | Даниил
Һошея пәйгамбәр | Һошея
Йоил пәйгамбәр | Йоил
Амос пәйгамбәр | Амос
Убадия пәйгамбәр | Убадия
Юныс пәйгамбәр | Юныс
Михә пәйгамбәр | Михә
Нахум пәйгамбәр | Нахум
Хабаккук пәйгамбәр | Хабаккук
Сефания пәйгамбәр | Сефания
Хәггәй пәйгамбәр | Хәггәй
Зәкәрия пәйгамбәр | Зәкәрия
Малахи пәйгамбәр | Малахи

Яңа Гаһед

Маттай бәян иткән Яхшы хәбәр | Маттай
Марк бәян иткән Яхшы хәбәр | Марк
Лүк бәян иткән Яхшы хәбәр | Лүк
Яхъя бәян иткән Яхшы хәбәр | Яхъя
Рәсүлләрнең эшләре | Рәсүлләр
Ягъкубтан хат | Ягъкубтан хат
Петердән беренче хат | I Петердән хат
Петердән икенче хат | II Петердән хат
Яхъядан беренче хат | I Яхъядан хат
Яхъядан икенче хат | II Яхъядан хат
Яхъядан өченче хат | III Яхъядан хат
Яһүдәдән хат | Яһүдәдән хат
Паулдан римлыларга хат | Римлыларга хат
Паулдан көринтлеләргә беренче хат | I Көринтлеләргә хат
Паулдан көринтлеләргә икенче хат | II Көринтлеләргә хат
Паулдан гәләтиялеләргә хат | Гәләтиялеләргә хат
Паулдан эфеслеләргә хат | Эфеслеләргә хат
Паулдан филиппуйлыларга хат | Филиппуйлыларга хат
Паулдан көлессәйлеләргә хат | Көлеcсәйлеләргә хат
Паулдан тессалуникәлеләргә беренче хат | I Тессалуникәлеләргә хат
Паулдан тессалуникәлеләргә икенче хат | II Тессалуникәлеләргә хат
Паулдан Тимутәйгә беренче хат | I Тимутәйгә хат
Паулдан Тимутәйгә икенче хат | II Тимутәйгә хат
Паулдан Титуска хат | Титуска хат
Паулдан Филимунга хат | Филимунга хат
Гыйбриләргә хат | Гыйбриләргә хат
Ачылыш | Ачылыш

Исраилнен Унике Тармагы

Изге Язманың Татар Телендә Нәшер Ителгән Өлешләре

Географик Карталар

Географик Карталар

1. Борынгы Шерык
2. Мисырдан Кәнганга
3. Исраил Ыругларының Биләмәләре

4. Шаул, Давыт Һәм Сөләйман Идарә Иткән Заманнарда Исраил Патшалыгы

5. Исраил Һәм Яһүдә Патшалыклары
6. Гайсә Мәсих Заманында Рим Империясе
7. Гайсә Мәсих Заманында Фәләстин Җире
8. Гайсә Мәсих Заманында Иерусалим Шәһәре

9. Гайсә Мәсих Заманында Иерусалим Шәһәрендәге Аллаһы Йортының Сызымы

10. Рәсүл Паулның Сәяхәте 1-2

11. Рәсүл Паулның Сәяхәте 3-4

12. Ачылыш Китабында Телгә Алынган Җиде Бердәмлек

Борынгы Шерык

Мисырдан Кәнганга

Исраил ыругларының биләмәләре

Шаул, Давыт һәм Сөләйман идарә иткән заманнарда Исраил патшалыгы

Исраил һәм Яһүдә патшалыклары

Гайсә Мәсих заманында Рим империясе

Гайсә Мәсих заманында Фәләстин җире

Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәре

Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәрендәге Аллаһы йортының сызымы

Рәсүл Паулның сәяхәте 1-2

Рәсүл Паулның сәяхәте 3-4

Ачылыш китабында телгә алынган җиде Бердәмлек

Table of Contents

Изге Язма

Чыгыш

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34
- 35
- 36
- 37
- 38
- 39
- 40

Сүзлек

Адәм Углы
Аклау
Аллаһы
Аллаһы Бәрәне
Аллаһы сандыгы
Аллаһыга таба борылу
Аллаһы йорты
Аллаһы Патшалыгы
Аллаһының изге кешесе
Арам
Арамей теле
Ата
Аширә
Ашторет
Ашшур
Әгрип
Бабил
Багал
Бердәмлек
Боерыклар сандыгы
Вакыт хисабы
Гаеп йолу корбаны
Гәлиләя
Гөнаһ
Гөнаһ йолу корбаны
Гөнаһ йолу көне
Грек теле
Гыйбадәтханә
Дан
Җинаять
Зәбур
Иблис
Изге
Изге Рух
Изге Рух белән сугарылу
Изге чатыр
Изге Язма
Икмәк бүләге
Илленче көн бәйрәме
Иман итүче
Иман итүчеләр бердәмлеге
Инҗил
Иске Гаһед
Исраил
Йолып алу
Йөзем изгеч
Кайгы киеме
Кайсар
Калкулык / Калку җир
Кальга
Камышлы диңгез
Канун
Канунчы / Канун белгече
Кәнган
Кәтип
Керубимнәр
Килданиләр
Килешү
Килешү сандыгы
Кирмән
Корбан
Коткаручы
Котылу бәйрәме
Кулларны кую
Кулъязма төргәге
Күкләр Патшалыгы
Ладан
Май сөртү
Мәаб
Мәзбәх
Мәрхәмәт
Мәсих
Мәсихчеләр
Мәҗүсиләр
Мирра
Очрашу чатыры
Өлкәннәр
Пакь, чиста булу (булмау)
Пәйгамбәрләр
Пелешет
Пелештиләр
Раббы
Раббы йорты
Раббының көне / Раббы көне
Рәсүл
Рим
Рухани
Саддукейлар
Самарея
Сикомор
Синай тавы
Сөннәткә утырту
Сөннәтсезләр
Стан
Суга чумдыру йоласы
Сугыш арбасы
Су җыю чокыры
Татулык корбаны
Тәкъвалык
Тәүбә итү
Тәүрат
Төргәк / Төргәкле китап
Төче күмәч бәйрәме
Тулаем яндыру корбаны
Туммим һәм Урим
Тупас тукыма
Ураза тоту
Урим һәм туммим / Урим
Үлеләр дөньясы / Үлеләр аймагы
Фарисейлар
Фарсы
Фатихалау
Фәрештә
Фиргавен
Фойникә
Хаким
Хаклык / Хак булу
Хач
Хөкемдарлык таягы
Хуҗа-Хаким
Һируд
Һүссөп
Чатырлар бәйрәме
Шайтан
Шакшы рух
Шаһитлык чатыры
Шәһәр капкасы
Шәраб бүләге
Шефела
Шимбә көн
Шөһрәт
Эдом
Эфод
Югары киңәшмә
Явыз рух
Яхшы хәбәр
Яһүд теле
Яһүдә
Яңа ай бәйрәме
Яңа Гаһед
Китапларның Тулы Һәм Кыскартылган Исемнәре
Исраилнен Унике Тармагы

Изге Язманың Татар Телендә Нәшер Ителгән Өлешләре

Географик Карталар

- Борынгы Шерык
- Мисырдан Кәнганга
- Исраил ыругларының биләмәләре

- Шаул, Давыт һәм Сөләйман идарә иткән заманнарда Исраил патшалыгы

- Исраил һәм Яһүдә патшалыклары
- Гайсә Мәсих заманында Рим империясе
- Гайсә Мәсих заманында Фәләстин җире
- Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәре

- Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәрендәге Аллаһы йортының сызымы

- Рәсүл Паулның сәяхәте 1-2

- Рәсүл Паулның сәяхәте 3-4

- Ачылыш китабында телгә алынган җиде Бердәмлек